Bor Nedir?

Bor madenini ksaca bnyesinde deiik oranlarda bor oksit ieren (B203) mineral olarak tanmlayabiliriz. Bor minerallerinin ierikleri farkl olduundan dnya bor madeni rezervlerinin karlatrlmas borik oksit cinsinden yaplmaktadr. Trkiyede en yaygn bulunan bor mineralleri Tinkal, Kolemanit ve leksittir. Toz deterjan sanayiinde aktif oksijen taycs olarak kullanlan sodyum perbonat dnda, bor rnlerinin nihai kullanmnda asl ilev bnyelerindeki bor oksit olduu iin eitli bor rnlerinin birbirlerini ikame zellii de mevcuttur. Bir baka ifadeyle bir bor rn ayn zamanda bir baka bor rnnn ticari rakibi olabilmektedir.
Bor Madeninin Trkiyedeki Yeri

Trkiye iin stratejik neme sahiptir. Bor madeni lkemize gzard edilmeyecek derecede gelir salayan bir madendir. Ortadou lkeleri iin petroln nasl bir stratejik nemi varsa bor da Trkiye iin ayn derecede nemli ve stratejik durumdadr. Bir baka nemli konu ise deterjan sanayiinden uzay teknolojisine kadar geni kullanm alan olan bor, bir daha yerine konulamayacak bir yeralt kaynadr. Trkiyede nerelerde bor bulunduuna ksaca bakarsak;

Krka Bor letmeleri: Yllk 800,000 ton ham bor retim kapasitesine sahiptir. Yataklarnn esasn tinkal konsantre, boraks pentahidrat ve boraks dekahidrat oluturmaktadr.
Emet Bor letmesi: Yllk 500,000 ton ham bor retim kapasitesine sahiptir. Yataklarnn esasn cevher kolomanit oluturmaktadr.
Bigadi Bor letmesi: Yllk 200,000 ton ham bor retim kapasitesine sahiptir. Yataklarnn esasn kolomanit oluturmaktadr. Bazlarnda ise leksit, inyoit, hidroborasit, meyerhofferit, terit, havlit ve pandermit minerallerine rastlanmaktadr.
Kestelek Bor letmesi: Yllk 100,000 ton ham bor retim kapasitesine sahiptir. Yataklarnn esasn boraks deka, borik asit ve sodyum perborat oluturmaktadr.

Grdmz gibi bir ok eitli madenin deiik yrelerde bulunmas ve birinin dierinin ticari rakibi olmas Trkiyeye bu eitlilik asndan avantaj salamaktadr.

Neden Stratejik?

ABD uzay teknolojisinde, Trkiye ise sabun yapmnda kullanmakta. Kullanm alanlarna bakmak bu madenin neden stratejik olduunu gayet iyi ortaya koymaktadr. nk bor u anda 250ye yakn sanayi rnnde kullanlan bir element durumundadr Bu alanlardan balcalar; askeri pirotetnik, nkleer silahlar, havaclk iin konpozitler, fotoraflk kimyasallar, deterjan ve beyazlatclar, kat hamurunu beyazlatrma, cam, porselen, emaye, tarm, metalurji, roket yakt, yanmay nleyici, yaptrc, haere ldrc, teksitl ykama, boru ekme, ahapta kflenme nleyici, deri kireci sktrc ve nkleer g reaktrlerinde muhafazadr. Bundan da nemlisi bor rnlerinin kullanm alan teknolojik gelimelere paralel olarak her geen gn daha da artmaktadr. Yurdumuzda ise Amerikann uzay teknolojisinde kulland bor cevherinden mutfak kaplar ve sabun yaplmaktadr. Bu stratejik madenin %62si sabun, %19u seramik, %6s cam ve %6s da kimya sektrnde kullanlmaktadr. Metalurji sektrnde ise kullanlmamaktadr.

Dnya ve Trkiye

Dnya rezervlerinin %63 Trkiyede Dnyann en byk borat cevheri rezervlerine sahip olan Trkiye, dnya rezervlerinin %63ne sahiptir. Onu srasyla %13.7 ile Rusya, %10.3 ile ABD ve %4 ile ili takip etmektedir. Trkiye dndaki lkelerde dnyann ancak 50-60 yllk ihtiyacn karlayacak olan bor rezervleri bulunurken, Trkiyedeki bor dnyann hibir yerinde retim yaplmasa bile dnyaya 350 yl yetecek kapasitededir. Geen yl rafine bor ihracatna baktmzda ise ABDnin 1,300,000 ton, Trkiyenin ise yaklak 350,000 ton ihracat bulunmaktadr. Trkiye toplam 1,050,000 ton, 700 ham (ilenmemi ) bor olmak zere 220 milyon USD ihracat geliri elde etmi, ABD ise 800 milyon USD gelir elde etmitir. Ylda 2.5 milyon ton bor retmekteyiz ve Trkiyenin sahip olduu rezerv miktar ise 2.5 milyar tondur. Bu da 1000 yl demektir. Bir baka deyile 500-750 milyar USDlik rezervimiz bulunmaktadr.


Gerekli yatrmlar yaplrsa,

ihracat 800 milyon USDye kar.


Trkiye maden ihracat gelirinin %50sini sadece bordan elde etmektedir. 1980 ylnda 122 milyon 849 bin USDlik bor ihracat gerekleirken bu rakam gnmzde 250 milyon USDyi bulmaktadr.

Trkiyenin bor ihracatndaki balca pazarlar ABD, Bat Avrupa, Japonya, Afrika, Hindistan ve eski dou bloku lkeleridir. Trkiye bor madenini rafine olarak ihra etmek gerekli yatrmlar yapt takdirde u anki ihracatn 800 milyon USDye karabilir ve dnya ihracatnn %50sini kontrol eder duruma gelebilir. Eer bor madenlerini ileyecek bir tesis kurulursa 3 ylda 30 milyar USDlik gelir etmek mmkndr.

Kamulatrma Sreci

Eti Holding farkl fiyat uyguluyor. Osmanl mparatorluu bor madeninin deerinden habersizdi. 1860l yllarda ngiliz Borax Consolidated Ltd. irketi 60,000 £ karl Susurluktaki Boraks sahalarnn imtiyaz haklarn alm ve Pandermit ad altnda ihra etmeye balamlardr. 1935 ylnda ise ilk kez MTA ve Etibank gibi kamu kurulularna arama ruhsat verilmitir. 1956 ylnda MTAnn giriimleriyle Emetteki borlarn Etibanka devri salanmtr. Bylece ilk kez yabanc bir irketle birlikte Etibank da bor ihracatna balamtr. 1974 ylnda Ticaret ve Enerji Bakanl tonu 25-30 USDden satlan bor cevherinin fiyatn, taban fiyat uygulamasna giderek tonunu 70 USDye ykseltmi, bylece piyasada bor fiyatlar bir anda 90 USDye kadar ykselmitir. Tm bunlarn sonucunda 1978 ylnda zamann hkmeti Trkiyedeki btn bor tuzu madenlerini devletletirme karar almtr. Bu kamulatrma sonucunda yksek katma deer yaratan rnler retme grevi tamamen Etibanka devredilmitir. Gnmzde Eti Holding tek yetkili kurulutur.

Gnmzdeki resmi rakamnlara gre;
Eti Holding kendi messeselerine 42 USD/ton,
Yurt d piyasalara 141 USD/ton
Yurt ii piyasalara 230 USD/tondan satmaktadr.

Dnya bor pazarnda bir borsa mevcut deildir. Uluslararas piyasada fiyatlar, pazar kontrol eden iki tekel konumundaki Eti Holding ve USBorax tarafndan belirlenmektedir. Ancak reticiler gizlilik nedeniyle retimlerindeki hammadde, yardmc madde, iilik ve vb. maliyetler ile bunlarn retimdeki paylarn aklamadklar iin bor bileiklerinin maliyetinin ne olduu bilinmemektedir.

En son gelime olarak 31 Mays 2001 tarihinde Ankara Onuncu dare Mahkemesi, Eti Holdingi zelletirme kapsamna alan karar iin yrtmeyi durdurma karar ald.

SONU

Trkiye dndaki bor madeni sahibi lkeler kendi ihtiyalarn ancak karlayabildikleri iin Eti Holding %88lik dnya pazar pay ile bor madeni satnda tekel irket konumundadr.
Yabanc kurululara 141 USDden satarken, i piyasaya 230 USDden satmas ilgintir. Hatta bazen yerli kurululara yaplan satlar kesilip o kurulular iflas aamasna gelmilerdir.
Yerli ve yabanc kurulular iin farkl fiyat uygulamas ihra rnlerinin fiyatlarna
Eti Holdingin ihra ettii mal, yerli sanayici ithal etmektedir. yansmakta, bu da kayba sebep olmaktadr.
Yerli kurululara pahal satlmas nedeniyle yerli sanayi kurulamamaktadr. Mevcut sanayi de zaman zaman ihtiyac olan bor madenini dardan ithal etmektedir. Yani, Eti Holdingin ihra ettii mal, yerli reticiler ithal etmektedir.
Bor madeninin %84 ham bor, %16s rafine bor olarak ihra edildii iin 500 milyon USD civarnda kayp olmaktadr. Eti Holdingin yapt fiyat farkllatrmas yznden yerli rafine bor retiminin yaplmas engellenmektedir.
Avrupa lkeleri, rezervleri yok denecek kadar az olmasna ramen bor u rnleri ve kimyasallarnn en nemli pazarlayc lkeleri arasndalardr.
Eti Holding Trk sanayi kurulularna bor satmama eiliminde olduu iin Trk sanayicileri Dantaya bavurmulardr. Dantay da 1 Mays 2000de Trk sanayicilerinin maden satn alabilecei kararn almtr. Ancak Eti Holdingin bu karara ramen i piyasaya pahal mal satma eilimi srmektedir.
Dnya bor rezervlerinin %63n bnyesinde bulunduran Eti Holding, 1.5 milyon/yl civarnda olan dnya bor retiminden %31.4, USBorax da %38.9 gibi yakn paylar almaktadrlar. Ancak yllk yaklak 1.2 milyar USDlik parasal byklkten USBoraxn ald pay %65, Eti Holdingin ise %21dir. Bunun sebebi Eti Holdingin 350,000 ton/yl rafine bor rn satna karlk USBoraxn 1.3 milyon ton/yl rafine bor rn sat gerekletirmesidir.