Dicle Krtleri zerine en ok aratrma ve yaynlar yaptran yabanc devlet Rusya olmutur. ar I.Petronun ak denize kma yolundaki lk ve vasiyetini gerekletirmeye alan Ruslar, Baltk Denizinde hakim svein sarslp klmesinden ve Napolyonun Fransay Avrupaya stn klmas frtnasndan sonra, gelien Almanya karsnda, Baltktan ak denize kmada umutsuzlua dmt. Daha I.Petro anda Dastan, irvan ve Gilan gibi Hazar Denizinin bat ve gney kylarn istila ile, ran zerinden Hint Okyanusuna kmay gzeten Rusyann karsna nce Osmanllar, sonra Afarl Nadir ah kmt. Krma ve Kabartay erkeseline, muhtariyet vadi ve ad ile yerleip, buralar Trkiyeden koparan Ruslar, yerli Mslman halkn krp kartarak, Karadeniz kuzeyini bir Kazak,Ukrayna,Rus Topra haline sokmay gerekletirme yolunu tutmutu. Osmanllardan Balkan Yarmadasn ve Karadenizin dousundaki Kafkas Ellerini de koparmaya girien Rusya, ordularndan nce buralara ajanlarn ve I.Petronun kurduu limler Akademisi yelerini gndererek , propagandalar ile aratrmalar yaptrm ve parala-hkmet dsturunu tatbikte, sistemli bir yol tutmutu. Ruslar, Bodan ile Eflak gibi bugnk Romanyay tekil eden lkelerde Bulgarlar,Srplar iinde ve Rumlarn kalabalk yaad yerlerde Hristiyan Birlii ,Ortodoks Birlii ve sonra Pan Slavizm adl manevi silahlarla alarak, II. Katerinann, Byk Greg Projesiyle, stanbul ile Boazlara hakim olmay gzeterek, bu uurda ok altlar. Bilindii gibi, 1804ten 1878 ylna kadar Yunanistann, Srbistann, Romanyann, Bulgaristan ile Bosna Hersek in, Osmanl mparatorluundan ayrlma ve tekil edilmelerinde, birinci srada Ruslarn tesiri vardr.

Karadeniz dousundaki Osmanl topraklarnda ve skenderun Krfezine kma yolunda ilerlemeye balayan Ruslar, bu uurda da mezhebdalar Ortodoks Grcistan ile Trkiye Ermenilerini avlayp, istila emellerine alet etmeye baladlar. Kuban Irma ile Grcistan arasndaki er kes Elleri ve Abaza Topraklarn ele geirince, buralarn Mslman yerli halkn, krma ve toptan Trkiyeye grtme usulleriyle, Karadenizin dou kylarna da Rus Kazaklar ile Mujiklerini yerletirdiler. 1801de hile ile Tiflisin igalinden sonra, yer yer ayaklanan ve Ahska ile Trabuzon Paalar aracl ile Trkiyeden yardm isteyen Hristiyan Grc Beyleri ve milliyetilerini ezen Ruslar, Grcleri de Ruslatrmaya baladlar. 1853-1856 Trk-Rus Savanda yenilen Rusya, o zamana kadar Anadolu cephemizde savaan Rus ordularnn faaliyetlerini anlatan resmi ve askeri yaynlarda, Trkiye Asyas deyimini kullana gelmiken, 1856 Paris Muahedesinden sonra Petersburg limler Akademisinin akl hocal ile artk Dou Anadolu iin Armenya (Ermenistan) deyimini kullanmaya baladlar, 93 (1877-1878) Savana girerken Ruslarn Kafkas Ordular, Kars-Beyazt-Erzurumda ,Armenyada savam) gsterildi. Kilise (Emiyazin) Katalikosluunu da , Trkiye Ermenilerini Armenyay kurma tuza ile avlamaya alet ettiler. 1856dan itibaren Ruslarn Erzurum Vilayeti Bakonsolosu Aleksander Jaba, Petersburg limler Akademisinden ald anket ve talimatla, ehirdeki hanlarda konaklayan yolculara kadar, Krman ve Zaza dilleriyle konuanlardan, kelimeler derleyip, bir Krte Szlk yapmaya ve hikayeler ile fkralar yazarak da Krt Edebiyat rnekleri vermeye alt. Yine bu Petersburg limler Akademisi, 1860-1862de eref namenin Farsa asln ve 1868-1875 arasnda da, bunun 4 kitap halinde Franszca tercme ve ilaveli ok uzun izahlarn bastrd. Fakat, bunda yaplan korkun tahrif ve yanl izahlar ile eref namedeki Krt Ouz namesi kahraman Bogduz Aman slalesinin adn Bogoz Ermen, yani Ermeni Booz/Pavlostan itibaren gsteren uydurmalar, gerekmi gibi ileri srdler. Ruslar, Krtler zerindeki bu alma ve yaynlar ile Trkiyemizi doudan da kertmeye koyulunca, skenderun Krfezi ile Basra Krfezine kmada, Ermenilerin yan sra, Krtlerden de faydalanmay gzetiyor ve bu uurda bilhassa 1914te balayan I.Cihan Savanda ok gayret gsteriyordu. Rus limler Akademisinin talimat ve istei ile arlk, Hariciye Nezaretine bal diplomat ve konsolos olarak Vladamir Minorsky ve Vasl Nikitin adl iki uzmann almalarn, Krdistan Muhtariyeti a rlrken klavuz ediniyordu!

Ruslarn bu uurdaki gerek niyet ve lkleri, Frat boylarnda Rus Kazaklar ile Mujiklerini yerletirmek yani buralar da, koca Krm lkesi, Kuban Boylar ve Karadeniz dousu gibi Ruslatrarak, skenderun ile Basra Krfezlerine kmakt. Ruslarn bu gizli plann, 1916da Trabzon, Erzurum, Bingl, Mu, Bitlis ve Van istila ederken ok heyecanlanarak, ar II. Nikolaydan , artk Ermenistan Muhtariyetinin lann yldrm telgraflarla isteyen Ermeni ileri gelenlerine, Hariciye Nazr Sazonofun verdii ksa cevaptan anlyoruz. ar adna Sazonof, Tiflisteki Genel Valiye gnderdii telgrafta : Rusyaya, Ermenisiz Ermenistan lazmdr. Frat boylarna, Rus Kazaklar yerletirecektir. Diyerek, bunun Ermenilere duyurulmas isteniyordu. Esasen Ruslarn 1915-1916 yllarnda Sarkamtan Erzuruma ve Erzincana doru Kara byk Kyne, Aras boyundaki Nah vandaki an tahtndan da, Mak-Beyazt-Kara kse ye uzatlan dekovil yolunu, Vann Ernis skelesine ulatrarak, yerleme hazrl srasnda; Rusyada kyl- Mjik ileri gelenlerini de, Murat ile Frat boylarnda yerleecekleri kyleri ve topraklar beenmek zere, Rus Kafkas Ordular gerilerinde, hususi bir zenme ile dolatrdklarn biliyoruz. Bunu,1914-1917 arasnda Anadoluyu istilaya girien, Rus Kafkas Ordusu Harekat Dairesi Bakan Moslofskynin, Emekli Yarbay Nazmi tarafndan Rusadan evrilen ve Harp Tarihi Encmenince, 1935te Ankarada tenkitleriyle birlikte bastrlan General Maslofskinin Umumi Harpte Kafkas Cephesi adl kitaptaki haberlerden de reniyoruz.

Ruslar, Trkiyeyi de paralamak iin Krtler zerinde alan gizli bronun bana, V.Minorksyyi getirmi ve 1910-1915 arasnda bunu; Gney Azerbaycan imdi Rizaiyye denilen Urmiye ehrinde Konsolos olarak vazifelendirmilerdi. Sonra Vasil Nikitin, rmiyede buna halef olmu; Rusya bakentine alnan V.Minorksy, 1915te Rus Genelkurmay Basmevinde gizli baslan ve numaralanarak Kurmaylara datlan Krtler adl bir kitab yazmtr. Bunda, skenderun ile Basra Krfezlerine doru ilerleyecek olan Rus Ordularnn, yol boyundaki Krtlerden nasl faydalanacaklar, inceden inceye yazlmtr. zerinde, ok gizli ve hizmet mahsustur kayd bulunan Minorksynin bu eserini, 1917 Rus htilalinden sonra, Hocam A.Zeki Velidi Togann grp okuduu, kendi hatralarnda yazldr.

te bu Rus diplomat Vlademir Minorksy ile Vasil Nikitin, Bolevik htilalinden sonra, yeni rejim aleyhtarlar arasnda Avrupaya gemi ve birincisi, Profesr sfat ile Londrada, teki de Pariste yerleerek, yine Moskovadan Sovyetlerin Krtler Masasndan aldklar talimata gre, yayn ve propagandalarna devam etmilerdir. Avrupada dilde kan slam Ansiklopedisinde 1927de V.Minorksy Krtler maddesini yazm ve bunlarn Trklkle ilgili ynlerini, kastl olarak atlam veya hi grmezlikten gelmitir.Yine bu V.Minorksy,1923-1926 yllarnda ki Musul Meselesi srasnda, Trkiye aleyhinde olarak ngiltere hariciyesine,dosyalar dolusu belgeler ve haberler vermitir. Ne yazk ki, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde Milli Eitim Bakanlnn resmen Murahhas Heyet sayd drt kiilik bir Profesrler Kurulunun idaresinde : Dilimize evirme, telif ve tadillerle kan Trke slam Ansiklopedisinde, 1955 ylnda baslan Krtler maddesi, 1927de yazd gibi ve kendi imzas ile kmtr!... Bu da, niversitemizdeki milli ve ilmi bir gafletin, ackl bir rneidir. Halbuki ayn V.Minorksy, 1983te Brkseldeki Milletleraras XX.Msterikler Kongresinde okuduu bir teblide, Dicle Krtlerinin kklerini %50 doru olarak gsterip, Medo Skythe yani, ranl medyallar ile (Turanl) skit (Saka) kavimlerinden geldiini ileri srmtr. Ancak, 1955te kan Trke slam Ansiklopedisinde, V.Minorksynin bu yeni aratrma ve tezinden bile bahsedilmemitir... V.Minorksynin 1938deki tebliinde Krtlerin skit/Saka adl atl gebe ve yaman oku olan cihangir bir kavimden kaldn ileri srmesi, M.. VII. Yzylda Sakalarn Kafkaslar aarak Aras ve Dicle boylarna yaylmalarndan nceleri, Urartu ve Asurlu gibi iki dman ve pek ok yazl belge brakan devletin yllk ve yaztlarnda, hibir zaman Krt veya buna benzer bir addaki sava uruun anlmamas; ve ancak Saka/skit akn ve nasya hakimiyetinden sonra bunlarn ortaya kmasndandr. Londraya yerlemi Arak Safrastyan adl bir Ermenide, 1948de Krtler zerine yazd ngilizce kitabnda, bunlarn atalarnn, yaman sava skit okular olduunu itiraf etmitir. nk, M.. V.Yzylda Herodotun Paktuk (Bokht-an/Bokht-lar/Bogd-uz) ve M.. 401de Ksenofun Karduk diye tand, Dicle Krtleri atalarnn adlar, M.. X.-VII. Yzyllarnda Van Gl evresinde , Dicle balarnda ve Zapsular boyunda sk sk savaarak, adm ba denecek derecede bol iviyazl antlar, bakentlerinde de yllklar ve sefer haberleri gibi belgeler brakan Urartulu ve Asurlulardan kalma belgeler ile, daha eski Mezopotamya ivi yazl kaynaklarnda, asla bulunmamaktadr.

Ancak, sava atl gebe Saka/skit aknlarndan ve onlarn nasya hakimiyetinden sonra, Medyal ve Persli gibi ranllardan apayr atl gebelere rastlanyor.Demin arz ettiimiz gibi, M.. VII. Yzyl balarnda Azak Denizi evresinde Kimmerleri yurtlarndan karp kovalayan Saka (skit) Trkleri, M.. 680 ve 665 yllarnda gl ve kalabalk iki g kolu halinde, Kr ile Aras boylarna geip, Anadolu ile Azerbaycana yayldlar. Bu glerden iki yzyl sonralar Anadolu ile ran gezip grm olan Yunanl Herodot, nl Tarih inde diyor ki, btn ran Anadolu, Suriye ve Mezotopamya gibi Asya topraklarnda yirmi sekiz yl hkmeden skitlerin (douda Tanr dalarndan, batda Karpatlara varnca hakim olan) cihangir paalar Madyas (iviyazl Asur kaynaklarnda Moldava, ran din kitab ve ehname-mesinde, Ouzlarn destanlarnda Afrasyab Dou Trkleri Uygur ve Karahanllarda Alp-Er Tonga) denilen kii ile, skit ileri gelenlerini,Medyal (tabi kral) Keyaksar (Key-Husrev) bir lene arlarak, hile ile hepsini sarho ettikten sonra, nceden verilen karara gre, derhal ldrterek, skitlerin hakimiyetini sona erdirip, Medyay istiklale ve imparatorluk kurmaya ulatrd.

Herodotun yerli hatralara gre anlatt bu hadise teki ran ve Asurlu kaynaklarna gre M.. 626 yaznda ve rmiye Gl kysnda gemitir.Bylece hile ve namertlikle Saka/skit hakimiyetini nasyada ykan Medyallar 626 da istiklal kazanarak kinci-Babil devletiyle anlap Asurlularn son kalntsn ortadan kaldrm (612-606) ve Van Toprak kalesi yerindeki son Urartular da ykm; Kzl rmaa kadar Anadoluya hakim olup geni bir imparatorluk kurmulardr. M.. 550 ylnda Medyallarn yerine geen Pers (Fars) soyundan Akameni slalesi, rana hakim olup imparatorluu geniletmilerdir.Persli I.Dara (M..522-485) andaki byk ran imparatorluu lkeleri 20 Satraplk (i ilerinde serbest elbelii) blgesine ayrlmt.Bu Satraplklarn srasn ve iindeki kavimler ile bunlarn rana dedikleri yllk vergiyi, Herodot diyor ki XIII. Satraplakta:Paktuk (Bokht-an denilen ve Van gl gneyindeki Dou- Dicleye Bohtan /Botan adn verdiren Hakkari ile Zap boylarndaki Dicle- Krtleri atalar), Armenya (Bitlis Mu Tunceli evresi gibi Yukar-lke denilen yerlerin bu anlamdaki aramica ad) ve Patnos- ksenosa (Karadenize) kadarki komu lkeler (Erzincan,Gmhane,Giresun blgeleri) halkndan alnan mebla drt yz talen(100 bin ngiliz liras)idi

Alman bilginlerinden Nldekenin de belirttii gibi Herodotun and bu Paktuk uruu Ortaada Sryanice kaynaklarnda Bokhtaye ve Arapa eserlerde Bukhtiyye denilen Kurman/Dicle-KrlerininBokhtan/Bokhti(ksaltmas: Botan/Boti) denilen byk kolunun atalarndan ibaret olup Bohtan rmada teden beri bunlarn adyla anlr. Biraz sonrada uruk adnn 24 Ouz Boyundan ve i-Ouz/-Oktar kolundan bod-uzlardan sayldn greceiz.Yine Herodot M.. 480 ylnda Boazlar geerek Yunanistan istila eden ran ordular iinde mttefik ve alt uruklar anlatrken Paktuklarn Aras rma gneyinde ve Tebriz ehri kuzeyinde (imdiki Karada blgesinde ve Karasu zerinde ) yerlemi bulunan kolunun Paktial ad ile anldn; bunlarn dil,giyim kuam ve silahlar bakmndan Persli-ranllardan ayr olduklarn bilhassa belirtmitir. Bundan Paktuklar ile ada ve urukdalar Paktiallarn ranllardan apayr giyim-kuam sahibi olup kendi dilleriyle konutuklarn reniyoruz. Herodot tan 600 yl sonra da Dicle-Krtlerinin hakim slalesi yine Bokhtlar dan olup Perslere kar ok dmanlk gstermi ve savaarak kar koymulardr.

Perslerden Sasanl slalesini kuran I.Ardeir, randaki Byk Arakl (Part) slalesini yakp M.S. 226 da Azerbaycan ile Dou Anadoludaki Kk-Arakllar (53-429) lkesine de saldrmt. Bu srada KkArakllar birliindeki elbeliliklerinden, Farsa Karnamak ta Heftan Bokht diye geen Yedi- Bokht yani 7 Bokhutlu Birliinin elbeisini Madig i, 226 yaznda I. Ardeir ldrlmt.ran kaynaklarndan alarak bu hadiseyi nakleden Taberi, Sasanl

I. Ardeir tarafndan, savata ldrlen bu elbeilinHeftan Bokht un Ejderha-Meliki(yani,Yedi Bokht birliinin Ejderha sayla Elbeyisi) diye tanndn belirtir. Taberideki bu Ejderha deyimi biraz sonra greceimiz Dede korkut Ouz namelerinde Krtlerin elbeyileri slalesine Ademiler(nsanolu) Avran (Ejderhas denilmesindeki gelenee uymaktadr. obanlklar ile tanndklar Erci evresinden gelip, Ahlat, Bitlis, Diyarbakr Siirt blgelerinde ve Bizans snrnda Abbasllara bal, Mervanoullar (985-1085 adl bir slam emirlii kuran ailede, Krtlerin ar Bokhti(Drt Bokhtlu) adl boylar birliinden kmadr.

XII. yzylda Mafarkn (Silvandan) yetime bnl Azrak tarafndan bunlarn kkleri, ar Bokhti Krtlerinden gsterilmitir.

Halk arasnda teden beri, Bohtan ay ile Dicle haburu arasnda kalan Dicle solundaki dalk blgeye,Bokhan/Botan denilmekte olup, merkezi Eruh saylrd.randa doup, 1578de Osmanl hizmetine girerek atalarnn ocaklk yurdu Bitlis sancak beyi olan eref han, eraf ve boy beyleri ile grerek, birtakm kale beylerine de, anketli eliler gndererek Krt boy ve oymaklar ile beylerinin ilk defa tarihini yazd eref nameyi,btn Krman ktlesinin,Bokht ile Becen adl karde saylan iki ulu atadan trediklerini anlatan milli inan tespit etmitir.XVI. yzyl sonlarna dein btn Dicle Krtleri , bu yzden Bokhti/Bokhtan ve Becenevi (bnlesir gibi Arapa kaynaklarda Beeneli den bozma olarak Beeneviyyedenilen) iki ana kola ayrlyordu. Son 300-350 yldan beri Bokhtulara, Zilan (ovallar) ve Becevililere de Milan (Bel /Da Beyliler/ Dallar) denilmesi adet olmutur. Bokht-an (Bokht-lar) kolu, El beylerini karan stn boy olarak Dede Korkut Ouz namelerinde, Bogd-uz (Bogd-lar) kt ile 24 Ouzlardan oklar koluundan gsterilir.

Herodotun, rana bal Satraplklar gsteren resmi kaynaklardan alarak bildirdii Diclenin dou kolu boyundaki Paktuk (Pakt-lar/Bokth-lar)uruu yurdun dan, M.. 401 sonlarnda Helenli On binler ordusu ile geen art kumandan Ksenefon, buralar halkn Karduk(Kard-lar/Kordlar) diye tanmtr.Bu deyim,buradaki halkn toplayc milli ad olup,Herodotun andPandukise, hakim boyun ve slalenin adndan ibarettir.Eski Asurlu merkezi Ninova (Musul) blgesinden kuzeye ynelen On binler Ordusuna klavuz tutulan yerli halk,Ortaa Asurlu Sryanilerin KrtlereKarda demesi gibi O sesini A ya evirmi olarak Korduk yerine, klavuzluk ettii Elenlere bunlar Karduk diye tantma benziyor..nk Ksenofondan 70 yl sonra Mekodonyal skenderin Diclenin yukar kesiminden geerek Arbela(Erbil) zerine varan ordusundaki Yunanl melllifler,Dicle solunda (dousunda)ki dalarGordya Dalar ad ile tanm ve yazlmlardr.Amasyal,Strabonda, Miladn ilk yllarnda, Dicle Krtleri blgesini, Gord-yen (Gord yurdu)ad ile anlyor.

Dicle Krtlerinin, Herodotun, dil ve giyim-kuam ile silahlar bakmndan Persli/ranllardan ayr olduklarn belirtmesi gibi, Ksenosofda, Karduklarn, ranllardan bambaka soydan ve onlara ok dman olduklarn, bir tank olarak anlatmtr. Ksenofonun Anabasis adl kitabnda, bu uurda verdii bilgiler yle sralanabilir:

a) Dalarda oturan ok sava ve pek evik Karduklar, ran ahnn dman olup; ona tabi deillerdir.

b) Bir defasnda 120 binlik bir ran ordusu, bunlarn lkesine sapm, (ok balkanlk olduundan, yerlilerin de krmas ile) bir teki bile geriye dnemeden mahvolmutur.

c) Ok atmada (Saka/skitler gibi) ok mahir olan Karduklarn yaylar, kol uzunluunda olup, iki koldan uzun olan keskin oklarn atmak iin, (yalnz skitlerde grlen bir usulle) sol ayaklarnn yardm ile gerilen yaylardan frlayan oklar, zrh ve kalkanlar bile deliyordu.

d) (Gneyden kuzeye doru yryen) Helen ordusunun, her gn savaarak, yedi gnde glkle getikleri Karduklarn Yurdu ile Armanya arasnda, Kentrites(Bohtan) rma (Bat Dicreye karaca Siirt altndaki ovada) iki pletron (73,66 metre) geniliinde olup, bu iki lke arasnda, snr tekil ediyordu. Armenyallar ile sk sk savaan Karduklar yznden , rman buradaki boyunun iki yakasnda da kyler kurulamamt.

Ksenofonun tank olarak verdii bu bilgilerden, Krmanlarn atalar Karduklarnranllardan apayr ve onlara ok dman olup, mstakil yaadklarn reniyoruz. Bu bakmdan, Herodot ile Ksenofon gibi gezip gren tanklar tarafndan verilen bilgiler birbirini tutmakta ve tamamlamaktadr. Byle iken, Milli Mcadele yllarmzda, millete hainlik ederek, emperyalist dmanlardan para alarak satlan bedir hanili Kardelerin (bilhassa bugn bile Moskovadan vazifeli gelen gen bir Rus kadn, metres edinen ve onun yedeinde olan Kam uran Ali Bedir Khann), bir zamanlar Suriye ve Beyrutta, sonra da Pariste kardklar dergi ve brorlerdeki : Krtlerin, Hint Avrupal ve ranllar kolunda geldii yalanna, kaynaklar ile atalar inan ve geleneinden bi haber aydn geinen kiilerden inananlar olmu ve yurdumuzda bile, bu yolda yaynlarla gerei tahrifte fayda umanlar kmtr!...

Milattan nceleri olduu gibi Hz.sadan ok sonralar da Dicle Krtleri, ranl Perslere ok dman olarak yaam ve onlarn krgn ile zulmlerine uramlard. Bunu, Susanl devletinin kurucusu ve 226da Kk Arakllarn gneyde u beyleri olan Heftan Bokht birlii elbeylini ykan I. Ardeir, bizzat Karnamaknda belirttii gibi; randaki ananelere ve belgelere gre I.Ardeirin istilasn anlatan ve 915te nl tarihini bitiren Taberide anmaktadr. Kk Arakllarn tarih destanlar ve el beyleri kt saylan Dede Korkut Ouz namelerinde, Herodotta Pakt-uk (Pakt-lar) karnamakta Heftan Bokht ve Taberide Heftan Bokhtun Ejderha Meliki denilen Krtlerin El beyleri slalesi, u klielemi ktklerle anlyor:

a) By kanlu Boduz Aman heybetl ;

b) Byn ensesinde kez den,

Kakhdukda karmuna kan kaanduran,

Karagz kann dnen,

Yer avran (ejderhas) ylan,

Ademiler (nsanolu) avran Ucun (Trk uruu:Usun) olu Aman Bek

Kayan Ucun olu Aman Bek (a-b. Topkap Saray Ouz namesi).

c) Varuban Peygamberin yzn gren,

Glben Ouzda Sahabesi olan,

Ac tutanda, byklarndan kan kan,

By Kanlu Bogduz Aman (II.Boy);

d) Bin Bogduz (Bdz) balar Aman (IV. Boy);

e) (Karadeniz kysnda Giresun evresindeki Dzmrt Hisarn dmanlardan almak ve kz kardeinin kocas/enitesi Kazlk Kocay, buradaki tutsaklktan kurtarmak zere gidip, baaramadan dnen Krtler elbeyisi slalesi sembol Bogduz Aman, kendi erliini renirken)

Bindimde, yel yetmezdi orgunum,

Yengi Bayrn kurduna benzerdi yiitlerim;

Yedi kiiyle kurulurdu, menm yayum (Ksenofonun anlattn hatrlaynz);

Kayn (aac) dal yelemden som altunlu menm okhum (VII: Boy);

f) (Ate tapan Sasanl ran sembol) Depegzn bunaltp yendii Ouz Beyleri (Kk Arakl Elbeyleri) arasnda, By kanlu Boduz, elinde zebun oldu (VIII.Boy) (Dede Korkut Kitab).

1597de Bitliste yazlan ilk Krtler tarihi Farsa eref namede, Dicle Krtleri saylan Krmanlarn Ouzlardan geldii, milli Krt destan ve ananelerinden alnarak u drt delille anlatlmtr.

1-Krtler, Cen Taifesindendir (yani; Seluklu, Ak koyunlu ve Osmanl soy ktklerinde, onlarn atalarnn geldii in / Dou Trkistan lkesi halkndan Kara hanllar, Grcistandaki Orbelliler, Ahlat,Mu, Bitlis, Bingl blgelerindeki Mamk Konak Kardeler uruu / Kara koyunlular gibi Krtler de inden gelmedirler)

2-Btn Krtler, Bokht ile Been (Peen) adl iki kardeten tremilerdir. (Yani, btn Dicle Krtleri/Krmanlar, 12 boy Boz oklar ve 12 boy oklar koluna ayrlan 24 Ouz Boylarnn oklar/ Ouzlar kolundan, Bokhtan = Bokht-lara adn veren Bogd-uz ile Becenevi / Peeneke adn veren Beenden treme saylrlar);

3-slamlktan nceleri Krtler, Trkistann ulu kaanlarndan Ouz Hanllara tabi olup, onlarn soyundandrlar;

4-Dede Korkut Ouz namelerindeki ktk ve bilgilere uyan ve Krt Ouz namesi saylan bir milli destann zetini de yle veriyor ;

Ouz Han(llar) uzaktan duyup renerek, slam dinini benimsediklerini arz eylemek zere, (622-632 arasnda) Hazredi Muhammet e eli olarak, Krtlerin elbeyisi (slalesinden) Bogduz Aman adl, korkun grnl ve dev yapl birisini gnderdiler.

Bu korkun yzl Eli de, uruunu ve boyunu soran Hazreti Peygambere : Krtler Taifesindenim dedi...
***

Sayn dinleyiciler, atalardan kalma tarih destanlar ile milli ananeler gibi belgelerde, Krtlere ait ortak inanlar ve bir milli ruhu gsteren deliller bulunan uruklar, ilmin keskin l ve kanaatine gre bir kkten, bir soydan saylrlar. Biz Dede Korkut Ouz namelerinde Ozanlar dilinde klielemi El beyleri ktndeki anane ve tarifleri, slale adn, 1597de yazlan ilk ve doru Krtler Tarihi eref namede de, ayniyle buluyoruz. Tabii olarak Rus diplomat V:Minorsky, eref namedeki gibi en ufak bir ad ve haberi bile, aklna gre deerlendirdii halde, Krtlerin Ouzlardan ve Bogduz Boyundan gelme olduu gereini de, slam Ansiklopedisindeki o uzun Krtler maddesinde, asla dokunmamtr. Rus limler Akademisinin bastrd eref namenin Franszca tercme ve izahlarnda ise, Krtlerin Bogduz Aman elbeyleri slalesinin ad, nce de arz edildii gibi Bogoz Ermen/Ermeni Boosa evrilerek, tesfir edilmitir!... Eski Rus diplomat Vasil Nikitin ise, 1956da Pariste baslan Krtler adl Franszca hacimli kitabnda, eref Hann kendi kalemiyle dzeltmeler yaplan yazmaya gre baslan eref namede apak Ouzlardan gsterilen Bogduz Aman slalesi adn, yz kzarmadan, daha da tahriflere uratarak, Badad Zemin klna sokmu ve izahnda da buna, Badatl Zemin adl Krt Bei denilmitir! V.Nikitinin bu kitabn bir ilim eseri imi gibi Arapaya evirip, Badatta bastranlar da, bu eski Rus diplomatnn byle tahriflerini dzeltmeden, olduu gibi aktarm ve Irak ile Suriyede Arapa bilen Krtleri de yanltc yola sokmulardr.

Dede Korkut Ouz namelerinde Krtlerin Elbeleri denilmesi yerinde olan konumamzn bu kesimini, eref namedeki ananeyi daha geni olarak anlatan ve Dede Korkut Kitabndan nceki bir Ouz name blmn de baa alan, Bahrl Ensab adl kitaptaki rivayet ile, 1884 Diyarbekir Salnamesindeki deiik bir Krt Ouz namesini de anarak bitirelim. Ouzlarn , Hazreti sadan nce (Arakllar Devletini kurarak) Horasandan kalkp, Kars ili ve Tiflis ile irvandaki Demir kap-Derbent blgelerine hakim olularn; sonralar, Erzurum, Kars, Ar ve Revan kesimlerini malikane edinen Ouzlar Han Salvur Kazan Han, irvan Dastan El beyleri Dondar Bey ve Dicle Krtleri/Krmanlar El beyleri Bogduz Aman adl hanedann temsilcilerinin, Byk Arakllar slalesi sembol Bayn dur Han buyruu ile Hazreti Muhammete eli gidileri, Bahrl Ensabdan alnma Ouz namede yle anlatlyor: Ouz Hann oullarndan Gk Alp Han lnce, lkesi olu arasnda paylald, her biri lkeye Han oldu. Bu kardeten birisi olan Bayn dur Han taallukatiyle Horasandan azimet edp (Arpaay sanda ve Karsn 40 Km. dousundaki nl ehir) Anya, Karsa geldiler. Grcistan keferesiyle ceng edp, (M.S. 51de) Tiflisi aldlar. Ardndan, Demrkapya varup, Kstasek Meliki muhasara edp, ban kasdi. Ol tarihde sa Aleyhisselam ge kup, Bizm Peygamberimzden nian yo idi. Anlar din, mezheb bilmezdi amma, Hakka ve krarlar var idi. Ouz Taifesi derlerdi. Kazan Han derlerdi, Bayundur Hann veziri ve hem Damad idi.

Aralarnda; Ta Ouz, Ouz Beleri anlurdu... Cmle doksan bin asker idi. Dede Korkut, eyhleri idi. Bin bir Cank Belerinn ulusuna Kazan Han derlerdi. Elli sekiz saluun ulusuna Dondar Be derlerdi. Bin Bgdzn ulusuna Aman Be derlerdi. Ouz yolunca, bunlar bir taife (ayn soydan) idi. Bayn dur Hanun askeri idi. Bizm Peygamberimz dnyaya gelmezden mukaddem, bunlar krk yl Grcistan aferesiyle ceng cidal edp, Tokuz Tmen Grcistan Belerinden harac aldlar.

Kaankim Server-i Kainat Muhammet Mustafa sallallahu aleyhi ve selem dnyaya gelp, Mekke zuhur etdi ; Bayndur Han (slalesi temsilcisi), Resulullah aleyhi ve sellem Efendimzi vaka (rya)snda grp, iman getird. Kazan Han, Dondar Begi (Bogduz) Aman Begi, Kabe-i erifde Resul aleyhisselama gnderp, mmet olduun bildrd.

Ezin canib, nki Kazan Han bu Beglerle Kabeye gelp, Resulle buludular; Resullullah Mescidde otururdu. Bunlar Grd: Bir aceb uzun taife ki, salar krklmam, byklar alnmam, trnaklar kesilmemi; (heybetlerinden) divare skld. Mihrab yeri, andan kald derler.

Pes, Resul anlara iman arzeyledi; iman getrdler. Selman-i Farsi radiyallahuanh anlara kodu. Demr Kapuya (irvana) gelp, anlara iman ve slam ve salat savm talim etdi. Dede Korkudu ilerinde eyh dikdi. Sonra, Bayn dur Hanun evladndan (Ak koyunlu) Uzun Hasan, (1467de) Memalik-i Aceme padiah olduunda, slam dini Acemde (randa) stvar buldu...

Sayn dinleyiciler, Dicle Krtleri/Krmanlarn el beyleri Paktuk/Bokht-an/Bogd-uz boyundan gelen Aman slalesi, hem de Krmanlar arasndaki milli ananelere gre yazlan eref namede ; Bogduz Aman adyla anlp, Hazreti Muhammete eli giderek slaml Peygamberden renmi Ouzlardan gsterilmektedir. Krtler, teden beri komular yerleik ve ekinci Ermenilere, Arapa ekinci,ifti anlamnda fellah deyiminden bozma olarak, Fle, hatta Ple/Plle derler. Bu yzden, 1930dan beri Erevan (Revan)da bastrlan Krte kitaplarda, Ermenistan anlamna hep, Filestan yazld grlr. Ermeni halk da, Ouzlar anlamna gelen Guzandan bozma olarak Krtleri, hep Khujan ad ile tannr ve anarlar. Ermeni halk dilindeki bu deyim, teden beri Ermenice yazl eserlere de gemitir. Yalnz Ermeniler deil, 900 yl nce Malazgirtte Seluklular ile savaan Rum Kayserinin yannda bulunarak, sonradan Bizans bozgununun tenkidini yazan Bavekil Psellosda kendi anda Krt ile Trkmen/ Ouz deyiminin aynilii yznden, Ouzlardan Seluklu Sultan Alp-Arslan , hem Parth (Arakl) soyundan gstermi, hem de Kurton Vasileus (Krt Padiah) diye anmtr. Fakat btn bu gerekler , Milli Eitim Bakanl adna stanbulda baslan slam Ansiklopedisinin V.Minorsky imzal Krtler maddesinde bile, Trk Profesrleri tarafndan yazlmadan kalmtr!...

eref namedeki Krt Ouz namesi hulasasnn baka ve deiik bir rivayetini, rahmetli Ziya Gkalpin babas Mehmed Tevfik, henz bulamadmz bir yazma kaynaktan alarak nakletmitir. Diyarbekir vilayeti Evrak Mdiri ve resmi Diyarbekir Gazetesinin Muharriri olan Mftizade M.Tevfik, H.1301 (1884) ylnda baslan Salname-i Vilayet-i Diyarbekirde, bu ildeki ahaliyi tantan Sekene bahsinde, Krt Ouz namesini biraz deiik olarak yle anlatyor.

Krtler, pek eci ve bahadr olurlar...Lakin Krtlerde ittifak bulunmayp, aralarnda daima nifak vaki olur...ttifakszlklarnn sebebini, tarihte yle okuduk :mera-i Ekradun seramedanndan Ouz Han nam zat, Biset-i Seniyye-i Nebeviyyeyi istihbar eyledik de, Bogduz nam Krd ile bir Kta arza ve hediyye, Cenab-i Ali-i Risalet Penahiye takdim eder. Bogduz, huu ve adab ile huzur-i munzur-i Cenab-i Peygamberi oldukda; nki merkuum kerihl-manzar ve acibl-heykel olduundan, aslndan sorulmu. Ve Krd Taifesinden olduunu beyan edp...

Yine M.Tevfik Efendi, Krtlerin mezhebe ve kola ayrldklarn da belirterek, Diyarbekir kylerindeki Alevi Trkmannda Krtlerden sayldn yle anlatr.:

Ekradn (Krtlerin) ekserisi, Ehli-i Snnet Vel Cemaatdrlar. Yalnz biraz Yezidi denilr mezheblerini eyhAdiye nisbet ederler... Bu ksmdan Vilayetimzde ahali pek czidir. Bunlardan Musul Vilayetinde Sincar Kazasnda hayli ahali vardr. Ekraddan bir kavim dahi vardr ki, Vilayetimizde o da pek az olup, (Byk Kad kendi, arabi, krl, Tilalo, Bismil, Krt Darl, Trk darl, Seyit hasan, Trkmen hac adl) birka karyede sakin olurlar. Hkmet-i Safaviyyenin brakt mezhebe (Kzlba-Alevilie) sapmlar; anlara, Trman denr. Kusr ahali-i Krdiyye, Mslim ve mtedeyyin olup, Krt ve Zaza namlaryla iki frkay amildir...

Ziya Gkalpin babasnn 1884te Trkman denilen Krtlerden gsterdii Alevi-Bektai kylleri, Diyarbakrda Lise Tarih hocalmz srasnda yaknda grerek tandk. Bunlar, kendilerinin Karakoyunlulardan kaldn ve Musul kesiminden geldiklerini, atalar hatras olarak anlatrlar; ou, Dede Kargn Ocana baldr.

***

Saka/skitlerin nasyaya yayl ve hakimiyetini anlatan belgeler ile ran din kitab Zend Avesta ve Bondahiten baka, Herodot ve Ksenofonun anlattklar da, Saka (skit) adl atl gebelerin Krtlerin ulu atalar Paktuk ile Karduklarn, ranl Medya ve Pers kavimlerinden apayr bir soya mensup olduunu; dillerinin de , ranllardan baka ve kendilerine mahsus bulunduunu gstermektedir. Dede Korkut Ouz nameleri ile eref name ve 1884 Diyarbekir Salnamesindeki milli Krt destan ve ananelerinden ibaret Krt Ouz namesi de Dicle Krtlerinin Trklerin Ouzlar kolundan geldiini , ak ak belirtmektedir. Tarih ile milli destan ve ananelerin bu yoldaki birlik ve tankl, Dicle Krtleri Dili zerinde yaplacak ciddi aratrmalarla da, bir gerek olarak ortaya kmaktadr. teki drt lkede yaam Krtler gibi, Dicle Krtleri/Krmanlar da eskiden anadili Trke atl gebe ve sava bir uruk iken, bunlar zerindeki Ate tapan Sasanl ran istila ve basklarnn 300 yl srmesi sonucunda, bozulup kark bir hale gelmitir. Fakat, gerek eskiden kalma uruk ad Krt, kol ad Bokht ile Been ve sonraki Zil (Zilan) ile Mil (Milan) ve yzlerce boy, oymak, tire, oba adlar ; gerekse tarih boyunca Dicle Krtleri blgesinde tannan corafya adlar gibi, Krman dilinin: Aileye, beie, gebelik ile hayvancla ait szleri de, bunlarn Ouzlar kolundan ve Trk rkndan geldiklerini gsterir. Bunlar da, ksaca ve belli bal rnekleriyle tanyalm.

II. BLM : Dil Bakmndan Krtlerin Trkl

A) 300 Yllk Sasanl ran stilasnn, Krtlerdeki Tesirleri :

Konumamzn tarih Blmnde, Herodot ile Ksenofun Dicle Krtleri atalar Paktuk/Paktia ve Karduklar zerine verdii bilgilerden, bunlarn ranllardan ayr dil konutuklarn, giyim-kuam ve silahlar bakmndan da, ranllardan apayr ve onlara ok dman olarak yaadklarn, belirtmitik. Ksenofondan 70 yl sonra Yukar Dicle Boylarn gren Makedonyal skenderin M.. 331 Arbela Savana katlan Yunanllar, Karduklarn yurdunu Gordya diye tanmlard. Miladdan az nce yazan Strabon gibi, II.Yzylda yaayan Dion Cassiusda Dicle Krtleri blgesine, Gordyen (Gord-Yurdu); 359 ylnda, Sasanllar tarafndan Romallarn Amida (Diyarbakr)da kuatlmas srasnda bu ehirde bulunan A.Marcellinus ise, Korduen (Kord Yurdu) diyor. Kk Arakllardan 305-310 yllarnda resmen Hristiyanl benimseyen III.Tiridat Han (287-325) anda, onun bekiliini yapan Romal Agathangelosun tarihinin V.Yzylda Grabar (Eski Haydili) tercmesinde Hristiyanl kabul eden Kk Arakllar Birliindeki Elbelerinin, Arap ay Aras kavua yanndaki bakentte yaplan dernee katlmalar anlatrken, buraya gelen 16 Elbei (Satrap) hanedan temsilcisi arasnda, Van Gl ile Musul Blgesi arasndaki hanedann yurdu, Kort-uk (Krt-ler) ad ile gemektedir.***

Mu blgesinden yetime Ermeni rahibi Khorenlinin 440 ylnda biten Hayastam Tarihinde, Krtler blgesi, Kort-i-Aykhtan ksaltma olarak Kortaykh adyla anlr. Bu Khorenliden kalma saylan ve Kk Arakllar andaki Eyaletler ile Sancaklar da anlatan (sonradan eklemeler yapld anlalan) Ermenice bir corafyada, Kk Arakllara bal Kortaykh (Kort-i-Aykh) Eyaletinde 11 sancak bulunduu belirtilerek, bunlardan u 8inin adlar verilmektedir:

1) Kortu,

2) Gortrik/Kortrik,

3) Ardovan,

4) (imdi Bitliste Motk diye anlan Krman boyunda hatras yaayan)Motogan,

5) (teden beri Siirt-Diyarbakr arasndaki Beiri lesinde hatralar kalan, Beiran adl ou Yezidi Krman boyu ile ilgili) Bsiran,

6) (Ortaa sryanice kaynaklarnda, Ba-Karda/Karda Adas denilen Cizre Cezire blgesindeki)Gart-ni (Gart Hanedan),

7) (Bir ada Kara bada ve Aras Solundaki Sancakta bulunan ve ky adlarnda da grlen) Cahuk/Cahak,

8) (Yukar Zap suyu boyunda Hakkarinin bugnk merkezi lemerikin dou kuzeyinde) Kk Albak/Alpak.

teki Krtler Sanca adn da, baka Kk Arakl kaynaklarndan ve Ermenice eserlerden bulabiliyoruz ki, unlardr:

9) (Vann Bakale yerindeki)Byk Albak/Aplak,

10) (Hakkari Merkez lesi yerindeki) Culamer (lemerik) ve

11) (Hakkari gneyinde Sryanice kaynaklarda Tamuraye denilen) Damoris,

Bunlardan 8. ve 9. sancaklara ad veren Albak/Alpak(Alp-lar) boyunun adalar ve daha kalabalk kolu, Kuzey Azerbaycann irvan kesiminde ve Dastandaki Alban (Alb/Alp-lar) uruudur. Dede Korkut Ouz namelerinde, Ouz elbelerine gazi ve ulu kahraman anlamna hep Alp denildiini biliyoruz.

Dicle Krtlerinin birer Sancana ad veren ve Aras Irma kuzeyindeki Sakalar lkesinde de grlen Cahuk/Cahak ile Albak/Alban gibi iki ada boydalarndan baka; 823te len nl Arap mellifi Ftuh- am yazan Vakdiden beri, Dicle Krtleri blgesindeki 24 oymakl Hakkari gibi, teden beri bir ilimizde de ad yaayan boyun ana kolunun, Aras kuzeyinde ve Kara bada Berkad rma boyundaki Akar/Hakar blgesinde yaadn ve 1593 Osmanl Tahririnden buraya Hakari Sanca dendiini biliyoruz. Amasyada yatan Azerbaycanl son byk mutasavvf air Mir-Nigarinin, H.1304te stanbulda ve sonra eklemelerle Tifliste baslan Trke Divannda, Kara badaki Hakari Irma ad, sk sk anlmaktadr.

226da I.Ardeirin Heftan Bokht blgesini savala zapt zerine Dicle Krtleri, Ate tapc Sasanl ran istilasna urad. Kk Arakllar, bundan ancak 60 yl sonra ve Romallarn yardmlar ile 287de yeniden lkelerine sahip olurken, Krtler Blgesini de geri alabildiler. III: Tiridat Hann resmen Hristiyanl benimsemesiyle 305-310 yllarnda bu yeni dini kabul eden Krtler, daha eski dine (Gne, Ay ve Atalar Ruhuna tapmaya) bal kiiler hayatta ve Hristiyanlk iyice kklenmemiken, 337 ylnda yeniden ate tapc ranllarn istilas altnda kaldlar. ranllarn Dicle Krtleri yurdunu istila ile, buralara garnizon yerletirip onlar tesirleri altnda brakmalar, Hazreti mer anda slamlarn 642de Sasanllar ykmasna kadar, 300 yldan ok uzun srd. yz yl boyunca Ate tapan ranllarn baskl idaresi altnda yaayan ve soyda Hristiyan Arakl/Ouzlarn, Ate tapcl yaymak ve benimsetmek isteyen Sasanllarla yaptklar kutlu dini ve milli savalarna da kalma frsatn bulamayan Krtler, bu ada iki tesir altnda kalarak, milli din ve dillerinden bir ok kayplar verdiler:

a) Ate tapan ranllardan Farsa Tanr anlamndaki zd deyiminden adn alan Yezidilik mezhebini rendiler; birok Krt boy ve oymaklar Yezidi oldu. Bunlarn kalntlar, bugn de Trkiye ile Irak topraklarnda (ve 1918de Trkiyeden 22 ky halk Gigordan Erevana kaarak) yaamakta olup, slam adlar tamalarna ramen, Melek Tavus dedikleri eytana (Ehrimen) tapnmada devam etmektedirler.

b) Dicle Krtlerinin Sakalar andan kalma ve Ouzca olan dillerine, bata saylar ve ar-Pazar szleri olmak zere, birok Farsa kelimeler ve deyimler girdi. Bu yzden zamanla Krman dili, Trke-Farsa ve slamln tesiriyle Arapa, hatta komularn Sryanice ve Ermenice karmas bir folklor dili haline geldi.

slamln yaylndan nceki Ate tapc Sasanl ranllarn 300 yllk boucu tesirlerinin izlerini seemeyen ve tarih ile dilbilgisinden yoksun bir takm aydn geinen Krtler de, yabanc yayn ve propagandalarna kaplarak, Krtlerin bir ran dili konutuklarn sanrlar. Halbuki, biraz dikkatle incelendiinde, bugn bile Dicle Krtleri azlarnda, binlerce Ouz Trkesi szlerinden baka, sesler ve syleyi hususiyetleri de, Ouzlardakinin ayn olarak devam ettii grlmektedir. Bu bakmdan, Dicle Krtleri/Krmanlar, Bat Trkistandaki Taciklerden daha ok, rk zellikleri gibi, dilleriyle de Ouz Trklerinden olduklarn gsterirler. Bu arz ettiimiz hususlara, birer birer ve ksaca iaret edelim.

Bendeniz, al-veri konumas Krteyi, 1943-1944teki ikinci askerliim srasnda Topu Temeni ve Kantin Subay iken, Kars Kazman arasnda Aladadaki adrl ordugahmzda rendim.Sonradan, basl u drt szlk ile trl azlardan da derlemeler yaptm:

1) 1879da Petersburgda baslan Krte-Franszca etimoloji szl,

2) Mutki Kaymakam Siirtli Yusuf Ziyaeddin Halidi Paann, 1892de stanbulda Hediyyetl Hamiddiyye ad ile baslan Krte-Arapa szl,

3) Ve 4) 1954 ile 1960ta Sovyet limler Akademisince Moskovada bastrlan Krte-Rusa iki ferheng.

Gerek arz edilen basl bu 4 szlkten, gerekse halk arasndan derlediimiz szler, 900 yl nce Kagarl Mahmutun Divan Lgaatit Trkte tantt ve sregelen Ouzlar diline uygun olup, Ouzluun btn zellikleriyle Krtlerde yaaya geldiini, apak gstermektedir. Trk Dil Kurumunun aylk dergisi Trk Dilinin 1963 Haziran tarihli141. saysnda kan Krtlerde de Ouzcann zleri ve Aileye Ait Szler adl makalemizde, bunlardan drdne, rnekler de vererek iaret etmitik. imdi bunlar ksaca grelim.

B) Krtlerde, Ouzcann zlerinden Be zellik :

1- Kagarlnn belirttii gibi, Trk dilindeki 9 sesli ve teki sessiz harflerin deerleri, Krtlerde de vardr. Trkede olmayan sesler, Krtlerde de yoktur. Arapadaki : ayn, dat, th, zel, boazdan gelen kaln h gibi sesler bulunmaz.

2- Kagarl diyor ki, Ouzlar ile Kpaklar, kelime balarndaki Y seslerini yutarak konuurlar. Ouzlar gibi Krtler de, bu zellii yaata geldiklerinden: Egit/igit (yiit), éngi (yengi/yeni), ém (yem), eprakl (yaprak), émi (yemi), olda (yolda), one/once (yonca), urt(yurt), ilan (ylan), élek (yelek) biiminde konuurlar.

3- Yine Kagarl diyor ki: Ouzlar, bazen kelime balarna KH sesini katarak sylediklerinden, benim atamn be/kumandan anlamndaki unvan olan Arapa Amiri de, Khamir biiminde sylerler.

Biz, lisan-i Oguzan ile yazld belirtilen Dede Korkut Kitabnda ve 1515te Diyarbekir Eyaleti merkezi olan Amid ehrinin, Osmanllara geiini anlatan Trke ve Farsa kaynaklarda, buraya Hamd (bazen: Kara Hamid) denilerek baa bir H sesi eklenmitir. Kr-Aras/ Aran Krtleri bahsinde de grdmz gibi,1150 yllarnda Hristiyan Krtlerinden Kolu uzun oullarnn mensup bulunduu boy, Khél-Babrakan (Bbrgil Eli) adyla tannyordu ve bu addaki Ouz Trkesiyle él deyimi, bana bir KH sesi eklenerek Khél biiminde sylenmitir. Bugn Krman Krtleri de, oymaklar ve gebeler birliine khél ve okluk biimiyle khélat demektedirler. Yine Dicle Krtleri ile komular Trkmenler, komu blgeler ile kendi yaadklar yerlerdeki corafya adlar bana da bir K/G/KH/H gibi ayn kaktan gelen ses eklemilerdir. Ortaadaki nl ve para da kesilmi olan Siirt blgesinde bulunan Arzan ehri evresi ve buradan geen aya, Garzan; Diyarbekir blgesindeki Atak kalesine Hatak/Hatakh (b-nlesirde Arapaya gre edde ile Hattakh); Adaviyye Tarikatnn kurucusu olup 1162de len ve Yezidi Krtlerce Tanrlk derecesinde tutulan nl Arap eyhi Adi ye Hadi (eref namede), Kara ba ile Van gl gneyindeki iki ayr ve boyda Saka Boyundan kalma Akarya, her iki blgede de Hakkari; Van Glnde Erci gneyindeki adann eski belgelerde Adr diye geen adna, Kadr/Gadr Adas denilmesi, hep bu eski Ouzluktan gelen dil zellii yzndendir.

Bu uurda, Krtlerdeki szlerden, daha birok rnekler saylabilir.

Gktrklerde, koruyucu bir Tanr ad olarak geen Omaya, btn Zazalar, Allah, Tek Ulu Tanr anlamna, Homay derler. Hatta 1950den az sonraki byk Kore savanda bizim tugaydaki Bingl, Tunceli, Erzincan ve Zaral Mehmetiklerin, sng hcumunda daha ok heyecan duyarak cotuklar iin, Allah, Allah! diye aracak yerde, Homay, Homay sadalar ile dman tepelemi olduklar, tevatrle sylenir. Krtler, Ouzluklarndan gelen dil zelliklerine uyarak, u szlerin bana da KH/G/H sesi ekleyerek sylerler : Trke gur (ur/oul), govant (uvant/dzgn), kharkh (ark/ark), hoge (ge), huda/hude (oda), hedik (edik/izme), Farsadan hewriim (ipek anlamna ibriim), hesp (esb/at), hindik (endez/az), hasand (kolay anlamna asan); Arapadan Kheli (erkek ad Ali), Kheziz (erkek ad Aziz), hakh (akik ta), hcret (cret). Kuzey Iraktaki Erbil ehri ad da, Trkmenlerdeki gibi B sesi Wye evrilerek ve ilk hecedeki R de ikinciye aktarlarak Hewril biiminde sylenir.

4- 900 yl nce Kagarl, Ouzlar ile onlarla karde saylan Kpak Trklerinin, K sesini KHya evirerek, Kala uruuna Khala, kz yerine khz ne nerde anlamndaki khanda dediklerini, rnek olarak anlatr.Biz, Ouz aznn zelliinden gelen bu gibi syleyiin bol rneklerini, Azerbaycan ile Trkiye kyllerinde olduu gibi, Krtlerde de ok grmekteyiz. Krtler de, Kalalar anlamna Khacalan, tyl-kpek anlamndaki baraka berekh, bukaya bukhavi, kalna khaln, yaylak yerine yeylakh derler. Bu zellik yznden Arapa vakta vakhit, akla akhl, erzaka erzakh ve Farsa artaka erdakh diyerek, Klar KH sesine evirmede, Ouzluktan gelme zelliklerini belirtirler.

5- Yine Kagarl diyor ki, Trkede Arapada olduu gibi, edde yani bir sesi ikiz olarak syleme yoktur. Bu yzdendir ki, halkmz, sevgili slam Peygamberinin adn tayan erkek ocua, Muhammet yerine Mehmet, hatta eski Trkede H bulunmamas yznden, bunu orta ve son hecelerde sylemenin Trk aznca glnden, Memet demektedir.Bunun gibi, Arapadan dilimize giren eddeli szler de, bir sesli olarak sylenir grmekteyiz: hamal (hammal), kuvat (kuvvet), hmbet (mimmet) gibi. Krtler de, Ouzluklarndan gelen Trkenin bu zelliklerine uyarak, kullandklar Arapadan gelme szleri, adeta tannmaz hale sokarlar : Ala (Allah, Awdla,Abdullah),bakal (bakkaal), Cenet (Cennet), Cenem (Cehennem), celat (cellad), Meke (Mekke), mudet (mddet), snet (snnet).... gibi

Dou Trkistann Kagar ehrinde doup byyen Mahmud gibi ilk byk Trk Dil Bilgininin 900 yl nce iaret edip, rnekler verdii Ouz az Trkesinin be zelliinin, teden beri Dicle Krtleri arasnda da yaadn gsteren misallerimizi oaltmak mmkndr. Halbuki, Krtleri Aryanilerden ve ranl soyundan gsteren yabanclar ile bunlara uyan anadili Krte olan aydn geinenler, bizim Kagarldan alarak rneklerini sunduumuz Ouz aznn su be zelliinin, Krtlerde /Krmanlarda olduu gibi, Aryani ve ran/Fars dillerinde de bulunduunu, misallerle gsteremezler.


C)
Yenisey ile Gktrk Yaztlarndaki ND/NT ve N sesleri, Krtlerde de kullanlyor :


slamlktan nceleri Yenisey Irma balarnda yaayan Alt Ouz, Krt ve daha baka adlarla anlan Trk uruklarnn kulland Yenisey Yazs ile, bunun daha sonraki biimleriyle yazl 734 ylndan kalma Orkun/ Gktrk Yazsnnda, Trk diline mahsus deiik ikiz sesi gsteren ve orta ile son hecelerde kullanlan iki harfin deerini, Ouz azlarndaki gibi Krtlerde de grmekteyiz. Yenisey ile Orkun alfabelerindeki ............... harfi ND/NT ve ........... veya............ harfi de N sesini gsterir. Bu ifte sesleri sylemeye alk olan Trk halk, 900 yl nce Kagarlnn, aslnda tek sesli olduunu belirttii u Trke szleri bile, bunlara uydurup sylemektedir : kln (kl), kn (k , Diyarbakr ile evresinde knc, Erzurum-Kars ile Gencede knct denilen susam), stanbul azna bile yerlemi olan tun (tu).

t-ken (Gktrklerin bakenti), Ter-ken (a da denilen ehir) gibi Orta Asya dousundaki Trk ehir adlar sonunda bulunup, ehir,kasaba anlamna gelen Ken deyimini, Orta Asya batsnda ve Ouzlar blgesinde Kent/Kend (veya Semer-kand adndaki gibi Kand) biiminde N sesi, ND/NTye evrilmi olarak grmekteyiz. Bunun gibi, tarihte Atalya olarak geen Akdeniz ehrimize, evresindeki Teke Trkmenlerinin az ile, teden beri yazda da Antalya demekteyiz.

Aslnda tek olan T veya N seslerini ND/NT ye ve C/ sesini de NC/N sesine evirmeyi, Ouzlardan olan Krtlerde de grmekteyiz. Tarihlerde Atak/Hatak/Hatakh diye anlan ve Diyarbakr yaknnda (bugn Licede bir kyde) bulunan kaleye, evresindeki Krtler, Antak/Antakh demektedirler. Bu yzden Lice Merkez bucana bal bulunan bu kye, harita ve yazlarmzda resmen de Antak denilmitir. Dicle Krtlerinin kendi dillerindeki Trke z adlar, Kr-ma (ok yiit, pehlivan, kre/grei anlamna) olarak 1597de biten eref namenin, mellif yazmasnda anld halde, teden beri bu da Nyi syleme geleneine uyularak, Kr-man (Krman/Grmanc) biiminde sylenmektedir. Roma ve Bizans kaynaklarnda, Pinik ve bnlesir ile eref namede Finik diye anlan Siirdin Eruh bucandaki kaleye, evresindeki Krtler, Findik/Fndkl dediklerinden, resmi yaz ve haritalarmzda da Fndk diye yazlmtr.

NC/N ve ND/NT seslerinin Krtlerce, eski Ouz dilinden gelme zelliine uyularak nasl tretildiini, u rneklerde de grmekteyiz:

Trke : ama (aman), erme (ufuk,gaye), ermen/erman, dilma/dilman, tka,tekhan,giri girin/girin, kaz / kanz ; Arapadan geme szlerden derence/tirince (derece), falin (falic), fend (fen), frsant (fursat) ; Trke szlerden khaln/khalnd (kz bal kaln), kantr (katr); Farsadan hasand/hasant (asan).