Gsterilen sonular: 1 ile 2 ve 2

Konu: Maturidi'ye Gre Hidayete

  1. #1
    maturidi
    Guest

    Maturidi'ye Gre Hidayete

    Cumhuriyet niversitesi Ilahiyat Fakltesi Dergisi Cilt: VIII / 1, s. 41-59
    HAZIRAN-2004, SIVAS

    MATRIDIYE GRE HIDAYETE ENGEL OLAN BESER ZAAFLAR VE
    TEZAHRLERI


    Ramazan BIER*

    Anahtar kelimeler: Kuran, Matridi, hidayet, insani zaaflar, akil-kalp iliskisi.

    zet
    Kelam ilminin ana konularindan olan hidayet, Allah ve kulun iradesi sonucu olusmaktadir. Hidayetin gereklesmesi, kelam ekolleri arasinda tartisma konusu olmakla birlikte, bu olusumda bazi psikolojik faktrlerin etkisi genel bir kabuldr. Kur'anda bu etkenler belirtilirken, hidayete engel olan sapmalar da, nemle vurgulanmistir. Ehl-i Snnet imamlarindan Matridi, bu manileri kelam verileri erevesinde zenle yorumlamistir. Daha ok beseri baglamda degerlendirilen hidayet engelleri, imanin mahalli olan kalbin fonksiyonlarina mdahale etmektedir. Kur'an ifadeleri ve Matridinin yorumlari erevesinde ele alinan, hidayete mani olan beseri-akli sapmalarin direkt kalbe yansimasi, bir anlamda inan konularindaki akilkalp iliskisine gndermede bulunmaktadir.

    Key words: Quran, Maturidi, guidance, reason, heart, relationship between the reason and heart.

    Human Weaknesses and Their Appearences Hindering Divine Guidance in tne Opinion of Maturidi Abstract.

    Guidance, one of the major themes of Islamic Theology, is established in accordance with the result God and mans will. Although there are disputes in the constitutions of guidance among the Schools of Islamic Theology; it is generally accepted that the psychological plays important role in its constitution. Though the Quran states these effects, it also deals with some distractions, which prevent the people from guidance. The great scholar of Muslim Orthodoxy (ahl al-sunnah), al-Imam al-Maturidi, comments on these obstacles sensitively in the context of Islamic theology. These obstacles to guidance are dealt with in rational context, however they also interfere clearly the place of belief, qalb (heart). The obstacles to guidance
    (rational obstacles which is reflected in the heart of believers) which are dealt with from the perspectives of Quranic statements and Maturidis interpretations makes clear references to the relationship between the reason and heart concerning the issues about belief.

    * Yrd. Do. Dr., SA.. ilahiyat Fakltesi, gretim yesi.
    42 matridiye gre hidayet

    GIRIS:
    Hidayet olgusu, erken devirlerden baslamak zere, kullarin fiilleri baglaminda kader problemi ekseninde kelam ilminin ilgi alanina girmistir1. Hemen hemen btn kelam ekolleri, hidayetin Ilahi kaynakli oldugunu kabul etmekle birlikte, mahiyeti ve hidayete ulasma noktasinda kullarin rolleri konusunda farkli grslere sahip olmuslardir2. te yandan hidayetin olusumunda Ilahi ve beseri faktrler, kelam bilginlerini mesgul ederken, hidayete engel olan beseri zaaflar da konu baglaminda ele alinmistir3. Problem, Kur'an verileri erevesinde ve Matridinin hidayet kavramiyla ilgili yorumlari dogrultusunda ele alinmistir. Mellif konuyu sistematik bir yapida islememistir. Ancak hidayet engelleri etrafinda olusan etkenler, eserlerde farkli platformlarda deginilmistir. Bu makalede, sz konusu mesele ile ilgili bilgilerin derlemesine gayret gsterilmistir. Bu nedenle alismanin sistematik yapisi,
    Matridinin verileri dogrultusunda, makale yazari tarafindan sekillendirilmistir.

    Kur'an Terminolojisinde Hidayet Kavrami:
    Dogru yola gitmek ve gstermek, bir amaca ulasacak yolu belirtmek, bir gaye iin kilavuzluk etmek anlamlarinda olan hidayet terimi, Kur'an-i Kerimde esitli isim ve fiil sigalari seklinde 300den fazla bulunmaktadir. ncelikle Allah kaynakli olarak kabul edilen hidayet, basta Kur'an olmak zere kutsal kitaplar4 ve melekler gibi baska vasitalara da izafe edilmistir5. Bazi hadislerde ise Hz. Peygamber ve insanlar, hidayet aracisi olarak zikredilmistir6.

    Kur'andaki hidayet baglantili terimlere dikkat edildiginde, bu eylemin bizzat kisinin iradesiyle gereklestigi grlmektedir7. Nitekim Ragib el-Isfahaninin hidayet terimi taniminda yer alan, ilk bakista farkedilmeyen yollarla btn yaratiklara ve zellikle ilahi emirlere muhatap olan insana yol gsterme tarzindaki ifadeler, hidayette bireysel irade ve gayretin nemini vurgulamaktadir8.

    Hidayetin Allahin yaratmasi sonucu oldugunu kabul eden Matridiye gre kul, iradesi dogrultusunda ona ulasir veya vazgeer. Buna gre kfr tercih eden kimseyi Allah hidayete ulastirmaz. Byle bir kisinin hidayete erismesinde peygamberin de bir fonksiyonu olamaz9. Matridi bu grsyle, cebir anlayisi karsiti bir vurguda bulunmaktadir. Zira o hr irade prensibine byk nem vermektedir. Buna gre Allahin mdahale etmemesi, bireysel zgrlgn bir sonucudur. Nitekim mellifin inan konularina yaklasimi, vahiy, akil olgu btnlg ierisinde oldugundan, konuyla

    1 Bk. Mehmet Bulut, Hidayet-Dalalet ve Insanin Sorumlulugu, DEIFD, Izmir 1995, s. 251-253.
    2 Yusuf Sevki Yavuz, Hidayet, DIA, XVII, 474-475.
    3 Bk. Emrullah Yksel, Kur'an-iKerimde Hidayet ve Dalalet Anlayisi, AIFD, Istanbul 1986, VII, 96-98.
    4 Matridiye gre kutsal kitaplarin hidayet vasitasi olmasi, beyan ve hidayeti isteyen kimselere hccet olmasi anlamindadir. (bk. Tevilatl-Kuran, Selim Aga Ktphanesi, no. 40, vr. 71a).
    5 Bk. M. Fuad Abdlbaki, el-Mucem, hdy md. Ayrica bk. Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr., 538a.
    6 Bk. Wensinck, el-Mucem, hdy md.
    7 Bk. Cihat Tun, Islam Dinine Gre Hidayet ve Dalalet, EIFD, Kayseri 1989, VI, 40.
    8 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, hdy md; Tafsiln-neseteyn ve tahsils-saadeteyn (nsr. A. Neccar), Beyrut 1408/1988, s. 124.
    9 Matridi, Tevilatl-Kuran Selimaga), vr. 4a, 4b, 45a, 64b, 538b.
    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 43 ilgili tespitlerinde onun kader anlayisiyla ilgili nemli alt yapisi bulunmaktadir
    10. Nitekim Matridinin konuyla ilgili olarak Allah onlarin zulm ve kfr ihtiyar ettiklerini ve de tvbe etmeyeceklerini bilince, onlari hidayete erdirmemistir seklindeki
    Ifadesi
    11, konumuza aiklik getirmektedir. Zira Matridiye gre nurun ziddi olup, ayni zamanda karanlik anlaminda olan zulm, sirk ve kfrn bir meyvesidir
    12. Kur'an verileri erevesinde hidayet drt ana boyutta tahakkuk ettigi anlasilmaktadir:

    1-Her mkellefe ltfedilen akil ve idrak yetenekleriyle hayatini srdrmeyi saglayan zorunlu bilgiler.
    2-Vahiy ve peygamber yoluyla yapilan davet ve onlar tarafindan hakikatlerin beyani13.
    3-Hidayete ynelen kimselere Allahin ltfettigi tevfik.
    4-Hidayete hak kazananlari ahirette cennetle dllendirme14. Bu tr siralama, birbirinin neticesi olarak kabul edilmistir. Ancak bazi durumlarda bir nceki hidayet gereklesmisken, bir sonraki devreye girmeyebilir. Tamamen ilahi iradeye ynelik hidayet asamalari ierisinde insanla direkt baglantili olani, ikinci merhaledeki agrida bulunmak ve tanitmaktir15.

    Matridiye gre iman ve hidayete ulasmanin bazi nclleri vardir. Bu ncllerin ardindan hidayet ve iman, zgr iradesiyle istemde bulunan kisiye nail olur. Mellif bu ncller arasinda Allahi nazar baglaminda zikretmenin nemli bir yeri oldugunu vurgular16. Zira ona gre nazar ve tefekkr terkeden kimseler, peygamberi de yalanlayarak, hidayetten uzak kalmaktadirlar17.

    I-MTRIDYE GRE HIDYETE ENGEL OLAN BESER ZAAFLAR

    1-Aklin Zafiyetleri.
    Matridiye gre hakikatlerin bilinmesine ulastiran ana yollar, duyular araciligiyla olusan idrak, istidlal ve haberdir18. Aklin bir rn olan istidlal ve nazar, Matridiye gre zorunludur. Ancak seytan vesvesesiyle insani nazar eyleminden alikoymaya alisir. Zira seytanin isi, aklin islerligine engel olmaktir. Nitekim seytan esitli bahaneler ileri srerek, insani aklini kullanmaktan alikoymaya alisir. Zira akil, varliklar zerinde dsnerek, onun bir yaraticisi oldugunu anlar, ardindan da ona itaati tesvik ederek, bireyi nefsani ve sehevani arzularindan uzak tutmaya alisir19.

    10 Bk. Talip zdes, Matridinin Tevil Anlayisinda Aklin Yeri, Imam Matridi ve Matridilik (haz. Snmez Kutlu), Ankara 2003, s. 253-254.
    11 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 781a.
    12 Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 213a.
    13 Daha ok Mutezile bilginlerinin kabul ettigi bu anlayisin elestirisi iin bk. Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 538b; Krs. vr. 126a.
    Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, hdy md; Tafsiln-neseteyn, s. 124; Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 126a, 393b, 781a
    15 Yusuf Sevki Yavuz, Hidayet, DIA, XVII, 474.
    16 Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 758b.873a.
    17 Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 261a.
    18 Matridi, Kitabt-Tevhid (nsr. F. Huleyf), Istanbul 1970, s. 7; Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr., 170b, 843b.
    19 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 136.

    44 matridiye gre hidayet
    Aklin ana karakterinin, kendisinin kullanilmasinin ihmal edilmesine karsi bir direnise gemek oldugunu syleyen Matridi, Ilahi sahaya ait hususlari da sorgulama temaylnn, onun tabiati geregi oldugunu kabul etmistir20. Bu nedenle teklifin akil baglaminda degerlendirilmesi gerektigini belirtirken Allahin, insan aklinin kabul edemeyecegi hibir emri vermedigini kaydetmeyi de ihmal etmez21. Nitekim mellife gre akliyyat, arastirma ve inceleme sonucu ulasilan tevhid, peygamberlik ve diger bilgileri iermektedir22.

    Hakikatin anlasilmasinda basvurulan yegane lnn akil oldugunu dsnen Matridi, her halkarda aklin, sinirsiz bir nitelige sahip olmadigini da kabul etmistir23. Ona gre aklin kendisine zg bazi zayifliklari ve afetleri vardir. Nitekim akli delillerin oklugu, vesvese ve teredddn glgeleyemeyecegi gerek bilgiyi saglamaz. Zira makul alemin ok karmasik olmasi, ince ve dakik boyutlari bulunmasi, gz ardi edilemez realitelerdendir24.
    Hakikatlere ulasmanin da insan zihninde olusan bir idrak sonucu oldugunu benimseyen Matridi, idrakin de sinirli ve hacimli bir seyi kapsayip ihata ettigini savunur. Oysa ki Allah sinir ve hacimle nitelendirilmekten mnezzehtir. Zira sinirli olus, bir sona eristir ve daha stn olmaktan aciz kalistir. Sinirlilik, eninde sonunda nihayete eren bitisik czler statsnden ibaret iken, Allah blnmez bir zati birlige sahiptir25. Buna gre sinirli bir varlik olan aklin, sinirsiz statdeki tanriyi algilamasi mmkn degildir.

    Aklin yeteneklerinin belirli olmasi nedeniyle, kendisine izilen alani asamayacagini dsnen Matridi, bu baglamda insana ynelik olmasi itibariyla gzel grnen bir ok durumun, asil olarak irkin olabildigi, dzenli grnenlerin de zatinda bozuk oldugunu sezme yeteneginin akilda bulundugunu syler. Ancak bunun her zaman geerli olamayacagini ne sren mellif, bazen kendi alanina giren hikmet ve sefehin mahiyetini anlamaktan alikoyan engellerin, aklin geregi anlamasinda sasirtici bir fonksiyonlarda bulunacagini kabul eder. Buna ragmen, salim bir akil ve saglikli bir duyguya sahip bir kimsenin, fikri problemleri rahatlikla alledebilecegini
    savunur26.

    Matridi, hidayete ermeye engel olan gl manileri su sekilde siralar:
    a-Insanin lfet edip sempati duydugu kisilere zenmesi.
    b-Hakikate ulastiracak delilleri incelemekten ve akil yrtmekten yz evirip, fitratinin zevk alacak seylere dskn olmasi sonucu, nefsinin arzularina ynelmesi. O bunu yaparken, taklit ettigi kimselere gvenir, onlarin arkadasligina ve kendileri araciligiyla ulasacagi nefsani arzulara heves eder. Ardindan grslerinin isabetliligine
    20 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 101.
    21 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 137.
    22 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 75a.
    23 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 74a, 126b, 538a, 538b.
    24 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 80, 182.
    25 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 81; Matridi, Tevilatl-Kuran, vr. 73a-73b, 83b, 111b, 140b, 218a, 266a, 268b, 393b, 394b.
    26 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 116.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 45
    ve kendilerini gerege ulastiracagina mit baglar veya zendigi kisilerin ltufkarligini hesaba katar.
    d-Bireysel ve toplumsal mutluluk faktrler.
    e-Aliskanliklarindan ayrilamamasi.
    f-Gnlk yasantidaki stresler, mesguliyetler, esitli hastalik ve sikintilar.
    g-Nefsani arzularin insan zerindeki egemenligi, dnyevi arzu ve lezzetlerin oklugu27.

    Btn bunlarin sonucunda olusan zenti, ylelerini nefsin doyumsuzluguna ve kt aliskanliklarini normal telakki etmeye dogru srkler28. Bu da akli eylemlerin yerine getirilmesini nemli oranda engellemektedir.

    Yine mellif akli hakikati idrakten alikoyan engelleri sayarken, bunlardan dnyevi ugrasilarin onu mesgul ettigini, saglikli bir sekilde alismasina engel oldugunu kabul eder. Olayi daha psikolojik boyutta ele alan Matridi, insanlarin dogasinda bulunan sikintilar yaninda, hayatinin farkli boyutlarinda karsilastigi aci ve kederlerin de akil zerindeki etkisine dikkatleri eker. Dolayisiyla bu tr etkenler insan aklini mesgul etmekte, onun kk byk, gizli aik her alandaki geregi kavramaktan alikoymaktadir29.

    Nitekim muhta ve fakir bir kimsenin, gelenek ve aliskanliklarin etkisiyle, hikmetin sakli bulundugu noktayi nasil tespit edecegi sorusu mellifin cevap aradigi bir problem olarak karsimiza ikmaktadir. Dolayisiyla rububiyete ait hikmeti kavramada konumu bu olan ve sz konusu afetlere maruz kalan akil, kendi sinirlarini asamaz30. Asamadigi gibi, grevini dogrudan yerine getirmesine de mani olur.

    Aklin saglikli bir sekilde islemesine engel olan nc faktrlerden kabul edilen nefsani arzularin, aklin rakibi oldugunu kabul eden Matridi, bu duygunun insana zg arzu ve sehvetlerle, bunlari cazip gsteren seytanlardan olusan yardimcilarla desteklendigini syler. Bu tr seytani destekli bir duygunun, psikolojik fonksiyonunun etkisine vurguda bulunan mellife gre, nefsani duygunun btn gdleri, duyu alemi erevesinde ve yani basimizda iken, hak yolda ilerlemenin btn faktrlerinin duyular tesindedir31.

    Bu yorumlari dogrultusunda mellif, hidayetten uzak kalmanin temel etkenleri arasinda, insan tabiatinin (fitrat) nesne ve olaylari gzel ve irkin gstermede, akla muhalif dstkleri zamanda, bir ok kimse iin akil ile insan fitratinin gsterdigi neticeleri birbirinden ayirmak ok zor oldugunu kabul eder. Byle bir degerlendirmenin nedeni ise, her seyin reel idraki sorunudur. Yani kendine zg verilerin disinda, farkli bir analiz ile zmlenmeye alisilmasindandir32.

    te yandan Matridi, bu veriler dogrultusunda Allahin fiillerini sorgulamanin bir dayanagi bulunmadigini ileri srerken, bazi konularin haber yoluyla peygamberler araciligiyla geldigini vurgular ve bu alanda akil yrtmenin, saglikli bir tutum

    27 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 183, 223-224; Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 73a.
    28 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 111.
    29 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 182-183, 185.
    30 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 116.
    31 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 185.
    32 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 224.

    46 matridiye gre hidayet olmadigini belirtir. Zira ona gre aklin sinirlari disinda olan bu tr inan konularini sorgulamak, akil tesi bir olgu oldugundan, dini bir zorunluluk degildir33.

    2-Taassup ve Taklit.
    Matridi, hakikate ulasmaya engel olan ana faktrlerden birisini taassup olarak tanimlar. Zira ona gre pesin hkm ve sabit fikirlilikte, birey kendi anlayisinin tam geregi yansittigini, baskalarinin ise bunu saglayamadigini dsnr. Yine byle bir kimse, kendi inancini irdelemez bile. Dolayisiyla kabullerindeki yanlis ve hatalari grmez, hatta grmek de istemez. nk o inan argmanlarina bilinli bir sekilde yaklasmamistir34. Zira taassup sonucu kabul edilen fikirlerde, her hangi bir akli eylem olmadigi iin, aksi istikametteki kavrayis, onun iin bir sey ifade etmez. Oysaki kabuller, akli bir zorunluluk sonucu olusmalidir35.

    Akli zaaflardan kabul edilen hususlardan olan taassubun farkli bir boyutu da Matridiye gre taklit olgusudur. Zira taklit, bu eylemi gereklestirme abasindan kainmak amaciyla, nazar ve tefekkre dayali arastirma yoksunlugunu neticesidir36.

    Bilindigi gibi Matridi, akaid sistemini olustururken, taklitten kainmayi ve nazar ve istidlal sonucunda, tahkiki imana ulasmayi ana hedef olarak tayin etmis ve bunu da kelam ilminin temel prensibi olarak benimsemistir37.

    Kur'an taklidin bilinsizce yapilan bir eylem oldugunu vurgularken, sahiplerine de kr krne hareket edenler seklinde bir deger bimistir. Sz konusu kimseler, bu tutumlar nedeniyle helak edilmislerdir. Bu tr bir yargilama, ayni zamanda dnyevi ve uhrevi felaketlerin agiricisi olmaktadir.

    Kalbin hidayete engel olan eylemleri anlatilirken, genellikle bu tavrin arkasinda kibir ve n yargi oldugu, ayetler baglaminda rahatlikla gzlemlenmektedir. Nitekim Suayb peygamberin hidayet daveti karsisinda insanlarin Sylediklerinin ogunu anlamiyoruz38 seklinde bir tepki gstermeleri, bir tr n yargi belirtisidir. Zira sz konusu ayet ifadelerinden evrensel bazda ahlak kurallarini ieren Hz. Suaybin, davetini anlamamalari dsnlemez. Ancak Biz seni iimizde zayif gryoruz.

    Kabilen olmasaydi seni mutlaka taslardik. Senin bizim yanimizda hibir degerin yoktur ifadeleri, itirazlarina aiklik getirmektedir. Yine Mekkeli msriklerin Biz arkadasimizi daha iyi biliriz. Eger onun dogru syledigini bilseydik ona uyardik39 demeleri de, bir tr nyarginin belirtisidir. te yandan bu szlerin sahipleri Bizi agirdigin seye karsi kalplerimiz kiliflidir, kulaklarimizda agirlik, seninle aramizda perde vardir. Elinden geleni yap, biz de elimizden geleni yapiyoruz40 seklindeki sylemleriyle, aik bir sekilde hidayete karsi direnme gerekelerini gstermislerdir.

    Matridiye gre Allahin emir ve yasaklarina karsi gelme, peygamberin szlerini
    33 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 131-134.
    34 Matridi, Tevilat Ehlis-Snne (nsr. Avazeyn), Kahire 1391/1971, I, 199.
    35 Matridi, Tevilat Ehlis-Snne, (nsr. Avazeyn), I, 199.
    36 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 111.
    37 Ali Abdlfettah el-Magribi, Imam Ehlis-Snne vel-Cemaa, Ebu Mansûr el-Matridi, Kahire 1985/1405, s. 79.
    38 Hûd 11/84-91.
    39 Bk. Ahmed b. Hanbel, IV, 335.
    40 Fussilet 41/5.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 47
    dinlememe, kibir ve inadin son noktasidir41. Zira bunlar hakikati kabule niyetli kimseler degildir. Zira, hidayete ynelmek, ncelikle, bir meyli ifade eden kulak vermek suretiyle gereklesir. Oysa ki hakikatten yz evirenler, bu tr eyleme ynelmekten uzaktirlar42. Byle bir tutumun arkasinda, ileri boyuttaki taassup ve taklit oldugu da dikkatlerden kamamaktadir.

    Taassubun olusturdugu psikolojik yapi, ortamlara gre olumsuz anlamda farkli degerler kazanmistir. Nitekim Islam tarihinde mezhep taassubunun ilerledigi, fikri msamahalarin tamamen ortadan kalktigi devirlerde, kfrn tanimi da degismis, her gurup kendi inancina aykiri hareket etmeyi, kfrn bir siniri olarak algilamistir43.

    3-Cahillik.
    Matridiye gre bir anlamda basiretsizligi de ieren bu terim, hidayetin nndeki byk engellerden biri olarak kabul edilmektedir44. Bilgi ve idrakin karsi kiyisinda olan cahillik ve basiretsizlik, daha ok ahiret bilincinin gereklesmemesiyle tezahr etmekte ve bu nedenle Kur'an da gereklerin mutlak olarak lm tesinde anlasilacagini vurgulamaktadir45. Ancak dini hakikatlerin dnya hayatinda da bilinebilecegini vurgulayan Kur'an ayetleri, Keske bilseydiniz temennisiyle konuyu dile getirmektedir. Elbette bu ifadelerin arkasinda, bilmek iin aba sarfetseydiniz seklinde bir agri bulunmaktadir. Bu tr bir temenni tefekkr etmedikleri ve nazar eyleminde bulunmadiklari seklinde yorumlanmistir46.

    Evrendeki her seyin hikmet ierisinde bir gayeye ynelik yaratildigini ve var oldugunu belirten Matridi, insani hidayetten alikoyan etkenler arasinda, insanin bu hikmeti algilamaktan uzak olmasi, yani cehaleti veya ihtiyalari oldugunu kaydeder.

    Oysaki bir insan belli alanlarda bilgili olsa bile, yaratmaya mteallik bazi hususlara akli yetisemeyebilir, yani onun idrak gcn asabilir. Bu nedenle adalet, zlm; hikmet ve sefeh kavramlari bazen benzerlik gsterse de, bunu ayiramamanin ana mazereti, bilgisizliktir47. Zira Matridiye gre dine baglanmanin ve Ilahi bilgiye ulasmak, akli kullanmakla gereklesir. Kendilerine akil verilmis olmasi itibariyla insanlarin inan konularinda Allaha karsi cehalet tr bir itiraza haklari yoktur48. Zira aklin varligi bu tr itirazlara kapi kapar mahiyettedir.

    Cehaletin Kur'an ve snnete aykiri anlayis ve hayat biimi oldugu da dsnldgnde49, Ilahi buyruklarin kabulnn belirtisi olan hidayete karsi umursamaz olmak seklinde bir anlam ortaya ikmaktadir. Kur'an cehaletin belirtileri olarak, isyan vasitasi50, hidayet mukabilinde dalalete talip olmak51, asiri cinsel arzulara dsknlk52, dini konulari bilgisizce tartismak53,

    41 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 8.
    42 Matridi, Kitabt-Tevhid, s.8; Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 538a, 538b.
    43 Saim Kilavuz, Iman Kfr Siniri, Istanbul 1984, s. 90.
    44 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 225b.
    45 et-Tekasr 102/3-7.
    46 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 538b.
    47 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 218.
    48 Matridi, Tevilatl-Kuran (Topkapi, no. 180), vr. 134b.
    49 Ibn Manzûr, Lisanl-Arab, chl md.
    50 el-Bakara 2/274.

    48 matridiye gre hidayet
    dindarlara karsi tavir takinmak54, hevaya tabi olmak55 olarak belirtmistir. Bu tr anlayis ve tutumlara sahip olan kimseler, cehalet ierisinde degerlendirilmekte ve hidayet olgusundan da uzak kalmaktadirlar56. Reel baglamda bir sifat olarak cehaleti stlenen bireyin, bu tavrina neden olan etkenler arasinda, duyu ve duygu zayifliginin nemli bir yeri oldugu anlasilmaktadir.

    4-Duyu ve Duygu Zayifligi.
    Kur'an ayetleri baglaminda insanin yapisal olarak bazi kt tutum ve davranislari oldugu kabul edilmektedir57. Bu tr tavirlarin daha ok insanin duyu eksikligi veya duygu zayifligindan kaynaklandigi anlasilmaktadir. Matridi, duyu ve duygulari, havassi selime ve iyan terimi iinde degerlendirmistir. Ona gre objelerin anlasilmasindaki incelik ve erinlik, ya da fazla uzaklik gibi etkenler, hastalik ve rahatsizlik gibi aksakliklar, duyularin gerek anlamda islerligini engelleyen etkenlerdir. Dolayisiyla duyu ve duygularla elde edilebilen
    hakikatlerde, hata ve yanlisliklar ortaya ikabilir58.

    Duyularla hakikatin algilanmasinda yanlisligi srkleyen temel unsurun, duyular erevesine giren varlik aleminin gz nnde bulundurulmasi oldugunu dsnen Matridi, duyular yoluyla elde edilen gzlemin, her zaman gerege ulastiramayacagini ileri srer. Zira sadece duyular alemiyle hareket eden kimseler, duyular tesini algilayamaz. nk bu teki alemle ilgili olgulari hi grmemisler ve algilamamislardir. Onlara gre duyular alemi, duyular tesinin yegane ltdr59. Oysa ki, inan konulari daha ok duyular tesi bir olgudur. Buna gre metafizik alemi, duyularla algilamak, gzle sesleri anlamak, renkleri de kulak ile idrak etmek istemek gibidir60.

    Mellif, duyularimizin her birisinin kendi alanindaki hususlari anlamak iin yaratildigini kabul ederken, bu tr bir duyunun bazen kendi alanini kavramada da yetersiz kalabilecegini ileri srer. Byle bir durumda bir diger duyunun devreye girecegini belirten Matridi, inan konusunun ancak bylece anlasilabilecegini kabul eder61.

    te yandan mellife gre, bireyin kisisel mizaci, mevcut lezzetlere davet eden arzu ve istekleri, gz nnde canlanan ekici sehevi unsurlar, ihtiya ve zaruretleri, aliskanlik ve adetleri, duyu ve duygulari yaniltarak, sahibine gerek olmayan bir seyi, dogru imis gibi gsterebilir62.

    51 el-Bakara 2/16.
    52 en-Neml 27/54-55.
    53 Lukman 31/20; el-Hac 22/8.
    54 el-Furkan 25/63.
    55 Yûsuf 12/33.
    56 Ramazan Altintas, Kur'anda Hidayet ve Dalalet, Konya 1997, s. 178.
    57 l-i Imran 3/14.
    58 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 12, 18-19; Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 104b, 204b, 234b, 404a.
    59 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 111.
    60 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 32; Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 104b, 215a, 225a, 225b, 439b, 563b, 565a.
    61 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 116.
    62 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 116, 223.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 49
    Duyularin her hakikati kavrayamamasinin harici nedenleri de oldugunu belirten Matridi, mesela uzakligin yaninda, bakilan nesnenin saydam veya kk olmasi, saglam bir yapiya sahip olmasina ragmen, duyunun grevini yapmasina engel oldugunu syler63. Mellife gre, duyunun konusu olan varliklarin idrak edilisinin iki alternatifi vardir. Bunlarin ilki, kisinin duyu yoluyla algiladigi seyle istidlalde bulunmasidir. Bunun da duyuyu asan seyin, duyumla iliskili oldugu zamanda gereklesecegini ileri sren yazar, buna rnek olarak, dumanin atese, aydinligin gnese delalet etmesini verir.

    Ikinci olarak duyu ile algilanani aktaran haberdir. Nitekim uzak lkeler, yeni meydana gelen olaylar bu konumdadir. Bu iki alternatifin saglikli bir duyu veya gvenilir kaynakla elde edilebilecegini kabul eden Matridi, zellikle duyuyu asan ikincisinin, ancak haber verenin haberiyle anlasilabilecegini vurgular. Gaybi alemle ilgili bilgilere ise ancak peygamber haberiyle ulasilabilir.

    Akil-duyu akismasina dikkat eken mellif, insanlarin tabiatlarinin hoslanmadigi ama aklin benimsedigi tutum ve davranislara uymakla ykml oldugunu vurgulamistir. Ona gre duyular, sadece simdi olan ve su anda duyu alemine giren olguya gre sekillenebilir. Oysaki akil, hem duyular aleminde hem de duyular tesinde bulunani algilayabilir. Bu nedenle nesnelerin gzelligi ve irkinligi asli tabiat ve duyularla degerlendirilmeyip, akli llere gre deger biilmistir. Bu durumda akil, degisiklige ugramayan ve herhangi bir bilinmezlik sebebiyle geersiz hale getirilemeyen duyu bilgisi gibidir. Bu tr bir duyu bilgisi, btn gizli ve kapali hususlarin mercii konumundadir. Yine akil, her tabii-duyusal bilginin temelini ve kriterini olusturur64.

    Nitekim Kur'an dnyada kr olan kimsenin, ahirette de kr olacagini65 belirtirken, nazar ve istidlalden uzak duygu yoksunlugunun, ahirette kurtulusa ermek anlamindaki hidayete engel olmadaki faktrn anlatmis olmaktadir. Duyu ve duygunun hidayete engel olma formuna girmesinde en nemli amilin, her ikisinin de hevanin gdmnde kullanilmasindan kaynaklandigi anlasilmaktadir.

    5-Hevaya Tabi Olmak.
    Hidayete ulasmada engel olan nemli bir amil hevaya uymaktir. Insanin gelisigzel davranmasini salik veren heva, ktlge prim veren bu konumuyla bir ok Ilahi buyrukla elismektedir. Genel anlamda nefsin bedensel arzularinin asiri temsilcisi olan heva66, srekli olarak ktlk ve gnahlara insani temayl ettirmektedir67. Bu konumu nedeniyle insan hevasinin bireyler bazda farklilik arzetmesi de, hevanin tanim ve eylem sinirini tespit etmeyi zorlastirmaktadir68.

    63 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 229.
    64 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 32, 229; Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 74a, 126b, 218a, 368b, 538a.
    65 el-Isra 17/72.
    66 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, heva md.; Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 126b.
    67 Sad 38/26; en-Necm 53/3; el-Casiye 45/23.
    68 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, Heva md.

    50 matridiye gre hidayet
    Nitekim peygamberler de, kendileri ve insanlarin hevalarina uymamalari konusunda uyarilmistir69. Matridiye gre lahi vad ve vaid hikmet aisindan gerekli olmustur. Zira nefis ve hevayi itaate zorlama, insan tabiatinin hoslanmadigi erdemlere sevketme, ancak Ilahi buyruklari ihtiva eden teklif sonucunda olur. Insan tabiatinin, yapilan islerin sonucunu gz nnde bulundurmak hissiyle sekillendigini dsnen mellife gre, yneldigi olgunun sonucunda yarar ve zarari acele grmek isteyen nefis ve heva, elbette hidayetin sonucunu uzak grmekte ve mmkn oldugu kadar, o tarafa ynelmekten insani alikoymaya alismaktadir70.

    Heva ve nefsin istekleri yaninda onlar iin bahaneler olusturan hayatin zorluklarina karsi, tefekkr ve istidlal ile ggs germek gerektigini dsnen Matridi bunun, pesin bir menfaati bulunmadigi, kisiyi zevk ve arzularindan alikoydugu iin, hevanin diren gsterecegini belirtir. Ona gre bu g durum, nefsin terbiyesiyle ve olumlu ynde aliskanliklar kazandirilmasiyla asilabilir. Nitekim mkellef olmadiklari halde ocuklarin ibadete ynelik bazi szl yaptirimlarda bulunulmasinda da ayni gaye gzetilmektedir. Bu nedenle tefekkr ve istidlal, hevanin karsisinda nemli bir g olustururken, bunun zararli ve yararli nesneler hakkinda gt ve ibrete vesile olusu da gzden uzak tutulmamalidir71.

    Matridi sz konusu problemi incelerken, degerlendirme baglaminda farkli bir tahlile girer. Syle ki, ona gre Allah, insanlari iyiyi ktden ayirmasini bilecek bir sekilde yaratmis, onlarin akli idraklerine kt davranisi irkin, iyi tutumlari da gzel gstermistir. Bu sebeple o, insanin yapisal zelligine paralel olarak, olumlu davranislara onlari davet etmistir. te yandan insanin bazi davranislardan nefret etmesi, bazi tutumlari da benimsemesi, yaraticinin insana sundugu zelliklerdendir.

    Beserin dnya lezzetlerine meyledici bir karakterde yaratilmasi sonucu, bu lezzetler ona ekici grnmektedir. Yine aci ve mesakkat ykleyici durumlardan kaan insan psikolojisi, onun akli ile tabiati arasinda bir atismayi dogurmasina yol aar. Zor gelen seye, zevk verici sonucu ugruna tahamml gsteren bireyin, ayni amala mesakkatin klfetlerine katlanir bir halde olmasi, hidayet amillerinden birisi olmustur. Insan aklinin zorluklara ggs germeye karsi direnecegi geregine binaen, ktlklerden yasaklanmis ve iyiliklere davet edilmistir. Hidayet ve dalalete ulastirici sebepler yaratan Allah, akillarini kullanan kullarin, harcayacaklari aba ve insan tabiatinin hoslanmadigi, nefsin nefret ettigi hususlara gsterecekleri tahamml derecesine bagli olarak, nail olacaklari stn mertebeler hedeflemistir. Bunun iin de hidayete ulasacak iki yol belirleyen yaratici, birincisini ve en stnn duyular araciligiyla olusan msahede, ikincisi ise duyulari asan nakil olarak tespit etmistir. Bu veriler erevesinde hidayete ulasmak amaciyla nefis ve hevanin etkisinden kurtulmak, egitim, nefsi alisageldigi seyden alikoymaya zen gsterme ve yapmak istemedigi

    69 es-Sûra 42/15; Sad 38/26.
    70 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 100; Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 126b.
    71 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 110, Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr., 393b.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 51
    seye fitratin da benimseyebilecegi gzel bir yntemle srekli olarak ynlendirmek suretiyle gereklesebilir72.

    Bireysel anlamda tanri edinilmesinden dolayi kalbin mhrlenme nedeni olan heva73, ayni zamanda toplumsal bazda ortak zelliklere sahip olup sosyal bir nitelik kazandigi da grlmektedir74. Buna gre Allahi hatirlamaktan uzak tutum ve davranislarda yce yaraticiyi dikkate almayan fertlerin olusturdugu toplum, hevaya tabi olmus ve hidayetten uzak bir tutum iindedir75. Hevanin seytani oldugu dsnldgnde, zlm ve sehvet ile kisinin kendisine yaptigi asirilik, heva ile yaraticisina karsi ynelmistir76. Yine heva, fert ve toplumlarin nne, toplumsal bir baski unsuru ve dolayisiyla yasam tarzi olarak da sunulmaktadir77. Nitekim hevaya tabi olmanin, affi mmkn olmayan sirk78 veya bir zlm olarak79 nitelendirilmesi de bu anlayis pekistirmektedir.

    Insan yapisinda yaratilistan var olan heva olgusunun, yan faktrlerle birlikte, insanin hidayetten yz evirmesine neden olacak bir nitelige sahip oldugu bilinmektedir. Bu baglamda hevayi olumsuz kanallara sevkeden insanin, en nemli eksikliginin, bilgisizlik oldugu da bilinmektedir80. Bu zelliklere sahip olan bir kimse, hevasina tabi olarak, nefis ve seytanin emirleri dogrultusunda hareket etmesi, bunun dogal bir sonucudur. Yeterli bilgi donanimina sahip olmayan insanin, hidayetten uzaklasma konusunda zannina uymasi da kainilmazdir81.

    Heva bir anlamda yerilen nefsin gdmnde olan ve birlikte kisiyi hidayetten alikoyma yolunda g birligi etmis iki dahili engeldir. Nitekim nefis insan aklinin boyundurugu altina girmekte gerekten nemli dirence sahiptir. te yandan nefis ne kadar olgunlasirsa olgunlassin, yine de insani ktlge itmekte ve yasam boyu kisinin alt etmekte emin olamayacagi yegane varlik olarak grlmektedir82. Nitekim konu baglaminda degerlendirilebilecegimiz l-i Imran suresinin on drdnc ayeti, hevanin motivasyonlarini, cinsel arzular, dnya tamahini olusturan mal, mlk, para ve makam gibi hususlar oldugunu gstermektedir. Bu olgular ayni zamanda kisinin Allaha karsi istigna gstermesine yol aan etkenlerdir83.

    Kibir, gurur ve istignanin ifadesi ve hevanin insani yansimasi olan byklenme, Kur'an ayetleri baglaminda, inkarcini ana vasfi olarak grlmektedir84. Nitekim cehennemde azap eken insanlar arasinda asiri simarik olanlar ile anormal sekilde bbrlenenler oldugu anlasilmaktadir85. Kibrin arka planinda, yasamin her trl

    72 Matridi, Kitabt-Tevhid, s. 221-224. ayrica bk. Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 73a.
    73 Muhammed 47/16; el-Casiye 45/23.
    74 el-Maide 5/77.
    75 el-Kehf 18/18.
    76 Fahreddin er-Razi, Mefatihl-gayb, Kahire ts., I, 226.
    77 Ramazan Altintas, Kur'anda Hidayet ve Dalalet, s. 133.
    78 el-Furkan 24/43.
    79 Ahmed b. Hanbel, VI, 240.
    80 Rûm 30/29.
    81 Bk. el-Araf 7/71; el-Mmin 40/35-36.
    82 Resid Riza, el-Menar, Kahire ts., I, 275.
    83 Izutsu, The Structure of the Ethical terms in the Kur'an, Tokyo 1959, II, 134-137, 199-200.
    84 Bk. el-Araf 7/75-76; ez-Zmer 39/59-60.
    85 el-Mmin 40/71-75.

    52 matridiye gre hidayet
    kayittan bagimsiz olma arzusu86 ve ilmi yetkinlik dsncesinin87 oldugu anlasilmaktadir. Kibirlenmek, haktan yz evirmede inat gibi bazi olumsuz nitelikleri de beraberinde tasimaktadir88.

    II. HIDAYETE ENGEL OLAN BESER ZAAFLARIN KALPTEKI TEZAHRLERI
    Kur'an-i Kerimde hidayete engel olan beseri amiller anlatilirken, bunlarin kalbe ynelik tezahrlerine gndermelerde bulunulur. Kur'an, akli eylemlerle de baglantili olan kalbe ait bu sapmalari, bazi kavramlar altinda islemektedir. Bunlar daha ok sapma (zeyg), paslanma (reyn), hastalanma (maraz), katilik (kasvet), perdelenme (gulf), krlesme (ama) ve mhrlenme (hatm) gibi terimlerdir.

    Matridi, hidayete engel olan akli-beseri amilleri anlatirken, bu etkenlerin kalpteki fonksiyonlarina da deginir. Konuyu sistematik bir tarzda ele almayan mellif, ilgili terimlerin getigi yerlerde, imanin mahalli olan kalbin hidayete ynelmesi iin gerekli verileri ve hidayetten alikoyan amilleri takdim eder. Bu doneler onun ayni zamanda akil-kalp birlikteligi anlayisini da yansitmaktadir. Nitekim Matridiye gre Kur'andaki Ull-elbab89 tabiri, akil ve kalp sahipleri anlamindadir90. Yine o, Allahin, ggsn Islama atigi kimse91 ayetini de, hakki, hccet ve burhanlarla, gerek olarak gren seklinde tevil etmistir92. Mellif Hz. Ibrahime gsterilen yer ve gklerin melekûtunun bir anlamini da, vahdaniyete delalet eden marifet olarak yorumlamistir. Ona gre bu marifet vasitasi da, nazar ve istidlaldir93. te yandan Matridi, Dogrusu size Rabbinizden basiretler geldi. Artik kim grrse yarari kendisine, kimde kr olursa zarari kendisinedir94 ayetinde yer alan basiret terimini islerken, nazar ve tefekkr kavramlarini gndeme getirir. Basireti, hidayete ulasmak
    ve hakki grmek seklinde anlayan Matridi, bazi insanlarin inat ve byklenmeleri sonucu, nazar ve istidlali terk etmeleri neticesi, hidayetten uzak kaldiklarini belirtir95.

    Matridinin hidayete engel olan beseri zaaflar seklinde anlattigi hususlarin,
    imanin mahalli olan kalpteki tezahrlerini syle siralayabiliriz:

    1-Kalbin Hidayetten Uzaklasmasi (zeyg).
    Kalbin kaymasi anlaminda olan zeyg, Kur'anda hem kk hem de ifal babinda kullanilmistir. Bile bile haktan yz evirmek veya evirttirmek seklinde bir manaya gelebilen zeygde, bir tr sphe sonucu, bilerek kisinin batila meyletmesi bulunmaktadir96. Byle bir eyleme geen kalbin de, Allah tarafindan batila ynlendirilmesi sz konusudur. Zira sapmis olan kalp ise de, onun temayl sonucu

    86 el-Casiye 45/31; el-Araf 7/146; el-Alak 96-9-10.
    87 el-Mmin 40/83.
    88 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 74a, 394a.
    89 ez-Zmer 39/21.
    90 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 641a.
    91 ez-Zmer 39/22
    92 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 641a.
    93 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 218a.
    94 el-En'am 6/104.
    95 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 213, 225b.
    96 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, zyg md; Matridi, Tevilatl-Kur'an (Selimaga), vr. 71b.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 53
    saptiran Allahtir. Matridiye gre Allah dalalette olan kimselerin zulm ve kfr iradeleriyle ihtiyar ettiklerini ve tvbe de etmeyeceklerini bilince, onlari hidayetten alikoymus ve zeyg eyleminin onlarin kalbinde yaratmistir. Mellif, konu baglaminda hidayeti, mkafat ve sevap verme, zeygi ise, cezalandirma olarak yorumlayan Mu'tezile bilginlerine karsi ikarak, yogun bir tartismaya girmistir97. Kalbin hakikat ve hayirdan batil ve serre dogru meyletmesinde, sphenin ana etken oldugunu grmekteyiz. Ancak sphe kisinin temaylne gre sonu verir. Bu nedenle sphe, m'min iin bilinli imana vesile olurken98, bazi kimselerin de hakikatten uzaklasmasina araci olmaktadir99. Kur'an bu hususu Senden nce hibir resul ve nebi gndermemistik ki o, (bir sey) arzu ettigi zaman, seytan onun arzusu ierisinde mutlaka (bir dsnce) atmis olmasin. Fakat Allah, seytanin attigini siler, sonra kendi ayetlerini saglamlastirir100 ifadesiyle belirtmistir.

    Yine Kur'an da Hz. Musanin kavmiyle mcadelesini ieren Ey kavmim, Allahin size gnderdigi elisi oldugumu bildiginiz halde, niin beni incitiyorsunuz? Onlar yoldan sapinca, Allah da kalplerini saptirmisti101 ayetinde de hakikate karsi bir n yargili tutumu ieren bir tavir sergilenmistir. Bu nedenle gereklere ulasmak ve o yolda sebat etmek isteyenler, Rabbimiz, bizi dogru yola ilettikten sonra kalplerimizi egriltme, bize katindan bir rahmet ver102 seklinde niyazda bulunmuslardir. Bu ifadeler dogrultusunda, kalbin hidayetten uzaklasma nedeni ve hakikatten yz evirmesinin ifadesi olan zeyg, bir tr akli eylem olan kusku ve n yargi sonucu tezahr etmektedir. Byle bir temayl ve eylemin sonucunda, onlarin zlm ve kfr setiklerini ve tvbe de etmeyecekleri bilen Allah, onlari hidayetten ali koymus ve kalplerinde hakikatten yz evirme fiilini yaratmistir103. te yandan Matridiye gre hidayete engel olan bu tr etkenler, hccet ve burhan kanallariyla asilir. Bunun sonucunda da kalp tatmin olur ve akil da, selim bir nitelik kazanir104. Hidayetin karsi yakasina bilinli olarak meyleden bir kalbin, zamanla kirlenip paslanmasi da, bu dogal srecin rndr.

    2-Kalbin Paslanmasi (reyn).
    Terim olarak bir seyin paslanmasi anlamina gelen reyn, ilgili duyunun islerligini kaybetmesi sonucunu dogurur. Istilahi manada ise, kalbin sikinti ve gnahla dolup, hayir ve serrin ayirimi, iyi ile ktnn farkedilmesi grevini stlenmemesi demektir105.

    Reyn terimini, rt ve perde olarak aiklayan Matridi, imanin saf hayir ve nur oldugunu, kfrn de, karanliktan ibaret bulundugunu vurgular. Dolayisiyla iman, kalbi aydinlatirken, dalalet de, kalbi kirletir ve karartir. Bu nedenle kfr gerektiren tutum ve

    97 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 781a.
    98 Bk. Mslim, Iman, 211; Ahmed b. Hanbel, I, 34, 35.
    99 Bk. Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 4b.
    100 el-Hacc 22/52.
    101 es-Saf 61/5.102 l-i Imran 3/8.
    103 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 781a.
    104 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 641b.
    105 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, ryn md.

    54 matridiye gre hidayet
    davranislarla mesgul olmak, zamanla kalbin paslanmasina neden olur. Konu baglaminda Ebu Hreyreden rivayet edilen ve gnahlarin kalpte siyah bir nokta gibi sekillendigini, tvbe edilmezse, bunun kalbi kaplayacagini bildiren hadisi106 isleyen Matridi, kalbin hidayete ermesi iin, imanin nclleri olan ve insiraha yol aan vesileleri, Allah o kalpte yaratir. Kulun iradesi dogrultusunda bu vesileler, kalbi tamamen arindiracak sekilde yayilir107.

    Kur'an ayetleri, reyn terimini, Hz. Peygambere karsi gelen kimselerin, ayetleri ncekilerin masallari olarak niteleyenler hakkinda kullanmistir. Byle bir sava sahip olan msrikler, Kazanageldikleri ve kar saydiklari gnahlar, onlarin kalplerini paslandirmistir108 ifadeleriyle tanimlanmistir. Kalbin paslanmasi, Hz. Peygamber tarafindan gnahlarin kalbi karartmasi seklinde izah edilmistir109. Kalbin asli grevlerinden olan tefekkr ve teslim sonucu olusan manevi arinmadan uzak kalan kimselerin sahip oldugu bu olgu, bir anlamda aklin islevini yitirmesi sonucu ortaya ikan bir pasif eylem olarak karsimiza ikmaktadir.

    3-Kalbin Hastalanmasi (maraz).
    Insan yapisinin yaratilis normlari disina ikmasi anlaminda olan maraz, fiziksel ve ruhsal baglamda tezahr etmektedir. Bu nedenle insanin dnyevi ve uhrevi hayatina zarari dokunabilen korkaklik, cahillik, cimrilik ve bozgunculuk gibi nitelikler, bir tr ruhsal hastaliklardir110. Kur'an bu terimi daha ok kalbin saglikli dsnmesi ve islemesinin terkiyle, kusku dolu bir hale dnsmesine atfetmektedir111. Yine Kur'andan anlasildigina gre, byle bir kalbe seytan daha ok mdahale edebilmektedir112. Zira byle bir kalp, kusku ve nifak kaynagi haline gelir113. Nitekim Matridi, inkarcilarin Allah ve resulnn szlerinin ancak aldatmaca oldugunu sylemeleri, onlarin kalplerinin hasta oldugunun gstergesi oldugunu kabul etmistir114. Yine mellife gre kalpte kusku ve bozgunculugun bulunmasi, onun hasta olusunun belirtisidir115.

    Kur'an, kalbin hastalanmasinin alametlerini, Allah ve mminleri aldatma abasi116, dnyevi sikintisi endisesiyle hakikatten yz evirme117, mitsizlik118, rahatliga dsknlk119, nefsani ve sehevani arzular120 olarak tanimlamistir. Kalbin hasta olmasi, onun akli islevlerini geregi gibi yerine getirmesine engel olmaktadir. Bu nedenle hidayete sevkeden amillerden olan dahili ve harici deliller,

    106 Mslim, man, 231; Tirmizi, Tefsir 83; Ibn Mace, Zhd, 29.
    107 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 873a.
    108 el-Mutaffifin 83/14.
    109 Bk. Tirmizi, Tefsir, 75.
    110 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, mrd md.
    111 Bk. el-Bakara 2/10.
    112 el-Hacc 22/53.
    113 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 4b.
    114 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 484a.
    115 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 4b.
    116 el-Bakara 2/10.
    117 el-Maide 5/52.
    118 el-Enfal 8/49.
    119 Muhammed 47/20.
    120 el-Ahzab 33/32, 60.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 55
    kalbin bu olgusu sonucu, onlarin geregi gibi kullanilmasina engel olmustur. Nitekim yreklerinde hastalik olanlarin, onlarin pisliklerine pislik katmakta ve onlarin kafir olarak hayatlarinin son bulmasina neden olmaktadir121.

    Matridiye gre, kfr ve nifak, hasta bir kalbin rndr. Byle bir nitelige sahip bir kalp de, hak davetler karsisinda, onu muaraza ederek, gerek olmadigini kabul eder ve kk grc bir tavir takinarak yalanlar. Bu da hevaya uymanin bir neticesidir. Hasta olan bir yregin hakikatlere karsi kati bir tutum izlemesi, yine sahibindeki nifak ve kfr sifatlari sonucudur122.

    4-Kalbin Katilasmasi (kasvet).
    Katilasma anlamindaki kasvet, Kur'an baglaminda kalbin gnah ve isyan nedeniyle Ilahi emirlere karsi duyarsiz olmasi seklinde yorumlanmistir123. Izutsu bu terimi hidayete karsi inatla direnen kalplerin tutumlarini somutlastirmak amaciyla kullanilan bir mecazi terim olarak tanimlamistir124.

    Kur'an-i Kerimde hem kalbin katilasmasi hem de Allahin o kalbi katilastirmasi baglaminda kullanilan eylemin gerekeleri olarak, Allahi anmaktan yz evirmek125, hakikat karsisinda uzun sre lakayt kalmak126, Allaha yapilan szlesmenin yerine getirilmemesi127 gibi etkenler ileri srlmstr. Matridi sz konusu terimi aiklarken, kalbin katiliginin belirtisini, Allaha anmaktan yz evirme veya kainma olarak betimler128.

    Matridiye gre inati inkarcilarin zellikle ileri gelenleri, kalp katiligina maruz kalmis kimselerdir. Zira Ilahi buyruklar karsisinda ikbalde bulunmamak, boyun egmemek ve kabul etmemek, kalbin kati olusunun kanitlaridir129. Kalbin katilasmasi, ilahi hakikatlerin isiginin yansimamasi ve tanrisal buyruklara tevecch edilmemesi seklinde de ortaya ikmaktadir. Nitekim Yahudi toplumu iin kesilmesi emredilen sigirin zerinde yogun tartisma yaratmalari, Allah tarafindan onlarin kalplerinin tastan daha kati olmasi tabiriyle ifade edilmistir130.

    Ilahi buyruklar karsisinda kalbin herhangi bir aktif eylemde bulunmamasi, kalp katiliginin tezahrdr. Bu tr bir olgunun arka plani olarak, akillarinda Allahin rububiyetini yeterince idrak etmeyen ve kalplerinde de bunu tespit edemeyen kimselerin bir tavri olarak degerlendirilebilir. Matridiye gre inat ve kibir sonucu olusan kalpteki katilasmanin aresi,
    teemml etmek, tefekkr ve nazar eylemine ynelmektir. Akli olan bu faaliyetler sonucu, kalp nurlanir, hayir yollarina hidayet nasip olur. Sahibinden de vesvese ve

    121 Bk. et-Tevbe 9/125.
    122 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 484a.
    123 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, ksv md.
    124 Izutsu, The Structure of the Ethical Terms in the Kur'an, s. 122.
    125 ez-Zmer 39/22.
    126 el-Hadid 57/16.
    127 el-Maide 5/13.
    128 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 641a.
    129 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 484a.
    130 el-Bakara 2/74.

    56 matridiye gre hidayet
    spheler uzaklasir131. Kati bir kalb, ayni zamanda hakikatler karsisinda perdelenmis bir konumdadir.

    5-Kalbin Perdelenmesi (gulf).
    Hakikatler karsisinda olan kalbin bir fonksiyonu olarak nitelendirilen terim, hidayet engellerinden birisi olarak nitelendirilmistir132. Kur'an kalbin perdelenmesini, birbirlerine yakin anlamlari ieren gulf133, ekinne134, sedd ve igsa 135 terimleriyle ifade etmistir136.

    Nitekim Hz. Peygamberi kabul etmek istemeyen msriklerin, buna gereke olarak, kalplerimiz, bizi agirdigin seye kapalidir. Kulaklarimizda bir agirlik vardir. Seninle aramizda bir perde bulunmaktadir137 tr gerekeler gstermeleri, bunun bir rnegidir. Yine bir baska ayette de, Yahudilerin kalplerimiz kiliflidir 138 demeleri, onlarin zihinlerinin hidayete kapatildigini gstermektedir. Matridi kalplerinin kilifli olmasini, onlarin Kur'ani isitmek istememeleri ve bir sekilde duymus olsalar bile bunun zerinde dsnp, anlamaktan yz evirmelerine baglamaktadir139. Mellife gre bu sekilde bir sylemde bulunan kimselere, peygamberin syledikleri de bir yarar saglamaz. Onlar muhatap olduklari emirleri anlamiyorlar. Bunun nedeni ise tedebbr ve tefekkr terk etmeleridir140.

    Ilgili terimlerin yer aldigi, Fussilet suresinin besinci ayetinin devamindaki Ben de sizin gibi bir insanim ifadesini konuyla iliskilendiren Matridi, inkarcilarin sylemleri karsisinda Hz. Peygamberin Oysa ki ben de bir insanim ve aklimi kullanirim. Ben anliyorum ve her hangi bir engelden sikayet etmiyorum. Siz de dalaleti terkedip anlamaya ve akletmeye alissaniz seklinde bir degerlendirmede bulunmustur141.

    Kalbin perdelenmesini, beyyine ve hccetlerden olusan brhan nitelikli ayetlere karsi ilgisiz kalmak olarak degerlendiren Matridiye gre burada, hakikatten bir tr yz evirme (iraz) vardir. Mellif iraz terimini iki kategoride islemektedir.

    Bunlar, tefekkr ve teemmlden yz evirme ile, tefekkr ve teeml gereklestirdikten sonra bilinli olarak ilgisiz kalmaktir. Byle bir eylemin nedeni olarak, Ilahi gerekleri bilmelerine ragmen, sirf inat ve makam-mevki endisesiyle kibir moduna girdiklerini ileri sren Matridi, bu kimselerin sz konusu tavirlari karsisinda Allahin da onlara hidayeti nasip etmedigini vurgular142.

    Nitekim bu tr bir perdelenme, kisiyi hidayete kapali tutmaktadir. Bu husus su ayet tarafinda aika belirtilmistir: Kendisine Rabbinin ayetleri hatirlatildigi halde onlardan yz eviren ve ellerinin (yapip) ne srdg gnahlarini unutandan daha

    131 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 461b, 484a, 758b.
    132 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, glf md.
    133 en-Nisa 4/155.
    134 Fussilet 41/5.
    135 Yasin 36/8-9.
    136 Bk. Izutsu, The Structure of the Ethical Terms in the Kur'an, II, 123-124.
    137 Fussilet 41/5.
    138 en-Nisa 4/155.
    139 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 170b.
    140 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 19a.
    141Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 661b.
    142Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 661a.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 57
    zalim kim olabilir? Biz onlarin kalpleri zerine, onu anlamalarina engel olan rtler, kulaklarinin iine de agirlik koyduk. Onlari dogru yola agirsan da, bu halde asla dogru yola gelmezler143.

    Ilgili ayet ifadelerine bakildiginda, kalplerin rtl olmasi mazeretini ileri sren kimselerin, bir tr n yargiyla, kibir ve inatlari sonucu Ilahi buyruklara karsi ekimser kaldiklari grlmektedir144. Bu ise bir anlamda aklin islevi olan nazar ve istidlal eyleminden bilinli bir sekilde uzak kalmalarini dogurmustur. Zira hccet ve burhan anlaminda olan beyyineye lakayt kalan insanlar, tefekkr ve teemmle yanasmamislardir. Dolayisiyla akildan kalbe inen marifet, hedefine ulasmakta yetersiz kalmistir. Bu ise kalbin fizik tesi aleme ilgisizligini, yani hidayetten uzaklasmayi dogurmustur145. Artik byle bir kalp de hakikat nurlari karsisinda krelmis bir konumdadir.

    6-Kalbin Krelmesi (ama).
    Mecazi anlamda kalbin krlesmesi seklinde anlasilan terim, gnl gz tanimina uygun olan basiretin kapanmasi manasindadir. Kur'andaki Dogrusu size Rabbinizden basiretler geldi. Artik kim grrse yarari kendisine, kimde kr olursa zarari kendisinedir146 ifadeleri de bu tr bir basireti aiklamaktadir.

    Kur'an, bu sekilde bir krlge maruz kalanlarin, ahirette de kr olacagini vurgularken, buna gereke olarak da, nk sana ayetlerimiz geldi de, sen onlari unuttun. Bugn de ayni sekilde unutuluyorsun. Dogru yoldan sapani ve Rabbin ayetlerine inanmayanlari, iste byle cezalandiririz147 seklinde bir tarifte bulunmustur.

    Matridiye gre kalbin krlesmesi, inat ve kibir sonucu, nazari terk etmekten kaynaklanmaktadir. Kalbi krelmis bir halde dalaleti tercih eden kimseler, tefekkr ve nazar eylemini yapsalardi, hakka ulasir, hidayet onlara nasip olurdu148.

    Buna gre hidayet rehberi olan Kur'ana inanmayanlar, kendi iradeleri dogrultusunda, kulaklarindaki agirlik ifadesi olan ilgisizlikleri nedeniyle, kutsal kitabin hidayeti onlara kapanmistir149. Nitekim Matridi kalbin krelmesini, Allahin enfs ve afaktaki ayetleri zerinde tefekkr etmemenin bir sonucu olarak kabul etmis ve bu konumda olan bir kalbin, hidayet vesilelerini grmesinin mmkn olamayacagini ileri srmstr150.

    7-Kalbin Mhrlenmesi.
    Mecazi bir anlam ieren kalbin mhrlenmesini anlatan Kur'an ayetleri, hatm151 ve tab152 terimleriyle ifade edilmistir. Bu terimlerle belirtilmek istenen,

    143 el-Kehf 18/57.
    144 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 170b.
    145 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 11b, 661a.
    146 el-Enam 6/104. yetin yorumu iin bk. Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 538a.
    147 Taha 20/123-127.
    148 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 225b.
    149 Bk. Fussilet 41/44.
    150 Matridi, Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 213a.
    151 el-Bakara 2/6-7; el-Enam 6/46; el-Casiye 45/23.
    152 el-Araf 7/100; Muhammed 47/16-17.

    58 matridiye gre hidayet
    kalbin hidayete tamamen kapali olmasi, kr taassup, batili kr krne taklit, kibir ve zorbalik sonucu insanin sagduyusu mhrlenmekte, hakki anlamasina engel olmaktadir153. Bunun sonucunda kisinin yapmakta oldugu kt isler, ekici grnmekte, kendisine takdim edilen veya tesadf ettigi hakikatler, bir tr nyargi sonucu, hedefini bulamamakta ve dolayisiyla hidayete ulasamamaktadir154. Kalbin mhrlenmesine neden olan ana etkenin, kisinin batil inan ve eylemde ileri gitmesi sonucu, yaptiklarinin kendisince begeni kazanmasi ve alternatifine ynelmeyi zihninden bile geirmemesi, bir anlamda teki tarafa kapisini kapamasi, onun kalbinin de kilitlenmesine yol amasi oldugu kabul edilebilir155.

    Matridiye gre mhrlenme eylemi, bir sonu gstergesidir. Bunun gerekeleri ise, zulm ve fisk gibi eylemlerdir. Bunlarin yaninda tefekkr, nazar ve teemml terketme de bulunmaktadir156. Mellif konu baglaminda farkli bir degerlendirmeye girer. Ona gre kafirlerin ileri gelenleri, genellikle kalpleri mhrlenmis kimselerdir.

    Zira onlar kfre itikat etmektedirler. Matridiye gre iman ve hidayetin bazi nclleri vardir. Bunlardan sonra hidayet ve iman tahakkuk eder. Bu etkenler bir anlamda iman ve hidayet davetileridir. Buna gre kafirlerin ileri gelenlerinde iman ve hidayete davet eden etkenler bulunmamaktadir. Bunun sonucunda da onlarin kalbinde kfr tohumlari yesererek, zamanla btn kalbi kaplamistir157.

    Kalbin mhrlenmesine neden olan ana etkenler arasinda, kalplerimiz kiliflidir seklindeki sylem ile, vahiy ve nbvveti inkar etmektir. te yandan dikkate almaya bile gerek grmeden bir n yargiyla karsi ikip, siz ancak batil seyler ortaya atiyorsunuz demeleri ve bilinli olarak dnya hayatini ahirete tercih etmeleri158, peygamberin emirlerini inlemeyeceklerini daha baslangita aika sylemeleri159, kitap ve peygamber hakkinda byklk taslayip, zor kullanmalari160, imkanlari varken, sirf nefislerine uyup, dini vecibeleri umursamaz olmalari161 gibi hususlardir.

    Matridiye gre kalbin mhrlenmesi, katilasmasi, perdelenmesi gibi bazi eylemler ardindan olusmaktadir. Bu, dalalette seyretme srecinin dogal sonucudur162. Bu nedenle mellif, kfr karanligi hibir bos yer birakmaksizin kalbi tamamen kapladigini ve byle bir kalbin ynetiminde olan isitme ve grme eyleminin, hakikatleri idrakten uzak kaldigini vurgular163.

    Kalbin bu eylemi inkara yeltenen kisilerde o kadar yer bulmus oluyor ki, bu durumda Hz. Peygamberin onlara gt vermesi, ahiret cezasiyla korkutmasi, onlar iin bagislanma dilemesi, herhangi bir pozitif temayl olusturmamaktadir164.

    153 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 641a.
    154 Resid Riza, el-Menar, I, 143.
    155 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, htm md.
    156 Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 641a.
    157 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 873a.
    158 en-Nisa 4/155; en-Nahl 16/108, er-Rûm 30/58-59.
    159 Yunus 10/74.
    160 el-Mmin 40/35.
    161 et-Tevbe 9/87, 93.
    162 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 873a.
    163 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 261a.
    164 el-Bakara 2/6-7; Yasin 36/7-10; es-Suara 26/136; el-Mnafikûn 63/6.

    C.. ilahiyat fakltesi dergisi, VIII/1, 2004 ramazan bier 59
    Matridiye gre, kalp imanin isigini barindirdigi gibi, kfrn karanligini da ierebilir. Kalp bir anlamda btn bedenin ynlendiricisidir. Bu manadaki bir kalbin sahip oldugu inan sekli, btn duygularini da sekillendirir. Zira kalp kapaninca her duyu ve duygu bundan etkilenir. Bu nedenle inkar eylemine sahip olan kimseler, hakikatleri bilseler bile, inat ve kibirlerinden dolayi onu itiraf edip kabul etmemekte direnirler. Yine onlar, tefekkr ve teemml terk etmelerinden tr, gerek kendi nefsinde, gerekse dis dnyada bulunan ve imana gtren delilleri gremedigi iin, tekzip ve inkarda sebati artar ve kalbi mhrlenmis olur165.

    Inanmakta direnen bir kimsenin artik iman etmeyecegini bildigi bir inkar sinirina ulastiginda, onun kalbine koydugu bir isaret olarak tanimlanan mhrlenme, ancak melekler tarafindan farkedilebilir. Cveyniye gre mhrlenmekteki ama, o sahsi dnyada cezalandirmaktan te, diger insanlar iin bir tr uyari niteligindedir166.

    Isfehaniye gre Kur'anda kafir ve zalimlerden menedildigi belirtilen hidayetten maksat, tevfik-i Ilahiden ibaret olan hidayettir167. Byle bir kimsenin de kendi iradesiyle hidayete ulasmasi mmkn grnmemektedir. Son dnem Trk mfessirlerinden Elmaliliya gre, her insanin hayatinda hidayeti tercih etmesini mmkn kilacak bir sre vardir. Bu zaman ierisinde hidayeti tercih etmesi onun istegine baglidir. Ancak bu tercihi aksi istikamette kullanip, hidayetten yz evirenlerin ondan mahrum kalmasi, kainilmaz bir durumdur168. Bu da onun kalbinin mhrlenmesi neticesini dogurur.

    SONU.
    Kur'anda hidayete sevkedici etkenler yaninda, ondan alikoyucu amillerin de varligi sz konusudur. Bunlar arasinda sosyal faktrler oldugu gibi, psikolojik unsurlarin da bulundugu anlasilmaktadir. Hidayet, basta Ilahi irade (tevfik) olmak zere bir ok eylemin bir araya gelmesiyle olustugu gibi, ondan mahrum kalma da, bir takim faktrlerin itimaiyla gereklesmektedir. Buna gre bu nitelikler tek baslarina hidayetten uzaklastirmaz. Nitekim bir ok kt fiil vardir ki, zatinda kfr belirtisi olmakla birlikte, sahibi kfre nispet edilemez.

    Kur'anda akletme (dsnme) ve fikhetme (anlama) fiilleri kalbe nispet edilmistir169. Matridi de her ikisinin eylemlerinde, hidayete ulasmalari iin kelami bir terim olan nazar ve
    tefekkr tavsiye etmistir.

    Matridi kalbi; duygu, irade ve bilinci iine alan tefekkr ve teemml gibi topyekn bir fonksiyona sahip olan akil seklinde anlamamiza msait ifadeler kullanmak suretiyle imanin, dolayisiyla dinin temeline akli yerlestirmistir170. Buna gre kelam ilminin ana ergmanlarindan olan iman ve hidayet kavramlarinin, benzer eylemlere sahip akil ve kalp endeksli olustugu grlmektedir. Dini ve imani konulari idrak etme baglamindaki bu akli-kalp birlikteligi, ayni zamanda kelam ilminin de metodu olabilecegi, bir tez olarak karsimiza ikmaktadir.

    165 Matridi, Tevilatl-Kuran (Selimaga), vr. 4b; 261a, 538a.
    166 Cveyni, el-Irsad (nsr. Esad Temim), Beyrut 1985, s. 192.
    167 Ragib el-Isfehani, el-Mfredat, hdy md.; Tafsiln-neseteyn, s. 124.
    168 Hak Dini Kur'an Dili, IV, 2982-2983.
    169 Bk. Sleyman Uludag, Kalb, DIA, XXIV, 230.
    170 Hanifi zcan, Matridiye Gre Iman-Islam-Ihsan ve Kfr Iliskisi, DEIF Dergisi, Izmir 1994, VIII, 181.

  2. #2
    talud
    Guest
    bunlar ok deerli bilgiler

    maturudi gerekten byk bir alim islamn ss gibi

Benzer Konular

  1. Erdoan Hidayete Ermedi, Piyon Verip, ah ekti
    By bozok in forum Trkiye'de Siyasi Partiler
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 11-10-2008, 08:02 PM
  2. Gz Gre Gre Oyunun Paras Olmak...
    By bozok in forum Trkiye'de Siyasi Partiler
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 09-28-2008, 02:41 PM
  3. Gz gre gre Sivil Darbe!
    By bozok in forum Trkiye'de Siyasi Partiler
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 07-01-2008, 12:35 PM
  4. imam el-Matridi
    By maturidi in forum Maturidi
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 04-11-2006, 09:07 PM

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Ykleme Yetkiniz Yok
  • Mesajinizi Degistirme Yetkiniz Yok
  •  
 
bitkisel tedavi
   
Bitkisel Tedavi | Dogal Tedavi | Gazete Haberleri | Sikayet Yolla | Tketici Haklari | Aloe Vera | Nas?l Zayiflarim | Diyet Liste | Bitkisel Tedavi